| ॐ श्री परमात्मने नमः अथ षष्ठोऽध्यायः ध्यानयोगः / आत्मसंयमयोगः | ఓం శ్రీ పరమాత్మనే నమః అథ షష్ఠోధ్యాయః ధ్యానయోగః / ఆత్మసంయమ యోగం |
Om Sri Paramatmane Namah, Atha Shashtho’dhyayah – Dhyana Yoga / Atma Samyama Yoga
The Yoga of Meditation
| श्रीभगवानुवाच अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः। स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥ 6.1॥ | శ్రీభగవానువాచ అనాశ్రితః కర్మఫలం కార్యం కర్మ కరోతి యః। స సన్యాసీ చ యోగీ చ న నిరగ్నిర్న చాక్రియః॥ 6.1॥ |
| श्रीभगवान् बोले — कर्मफलका आश्रय न लेकर जो कर्तव्यकर्म करता है, वही संन्यासी तथा योगी है; और केवल अग्निका त्याग करनेवाला (यज्ञ न करने वाला) संन्यासी नहीं होता तथा केवल क्रियाओंका त्याग करनेवाला योगी नहीं होता। | శ్రీభగవానువాచ “కర్మఫలాన్ని ఆశ్రయించకుండా తన కర్తవ్య కర్మను చేసే వాడు నిజమైన సంన్యాసి మరియు యోగి. కేవలం అగ్నిని వదిలివేయడం (యజ్ఞము చేయకపోవడం) వలన సంన్యాసి కాడు, అలాగే కేవలం క్రియలను వదిలివేయడం వలన యోగి కాడు. |
śhrī bhagavān uvācha
The Supreme Lord said— One who performs his duty without depending on the fruits of action is a true renunciant and a true yogi, not the one who merely avoids fire (rituals) or remains inactive.
anāśhritaḥ karma-phalaṁ kāryaṁ karma karoti yaḥ
sa sannyāsī cha yogī cha na niragnir na chākriyaḥ॥ 6.1॥
| यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव। न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥ 6.2॥ | యం సన్యాసమితి ప్రాహుర్యోగం తం విద్ధి పాండవ। న హ్యసన్యస్తసంకల్పో యోగీ భవతి కశ్చన॥ 6.2॥ |
| हे पांडव, जिसे संन्यास कहा जाता है, उसे ही योग समझो। क्योंकि जो इच्छाओं का त्याग नहीं करता, वह योगी नहीं हो सकता॥ | హే పాండవా, యోగమని పిలువబడేది అదే సన్యాసమని తెలుసుకొను. ఎవ్వరూ కూడా ప్రాపంచిక కోరికలను త్యజించకుండా యోగి కాలేరు. |
yaṁ sannyāsam iti prāhur yogaṁ taṁ viddhi pāṇḍava
O Pandava, what is called renunciation is the same as yoga. For one who has not given up desires cannot be a true yogi.
na hyasannyasta-saṅkalpo yogī bhavati kaśchana॥ 6.2॥
| आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥ 6.3॥ | ఆరురుక్షోర్మునేర్యోగం కర్మ కారణముచ్యతే। యోగారూఢస్య తస్యైవ శమః కారణముచ్యతే॥ 6.3॥ |
| योग में आरूढ़ होने की इच्छा वाले मुनि के लिए कर्म करना ही हेतु (साधन) कहा है और योगारूढ़ हो जाने पर उसी पुरुष के लिए शम को (शांति, संकल्पसंन्यास) साधन कहा गया है। | యోగంలో స్థిరంగా స్థాపితమయ్యే కోరిక కలిగిన మునికి కర్మచేయడం సాధనంగా చెప్పబడింది. కానీ, యోగారూఢుడైన (యోగంలో స్థిరమైన) వ్యక్తికి శమము (శాంతి, సంకల్పసంస్యాసం) సాధనంగా చెప్పబడింది. |
ārurukṣhor muner yogaṁ karma kāraṇam uchyate
For a sage who wishes to attain to Yoga, action is said to be the means; for the same sage who has attained to Yoga, inaction (iescence) is said to be the means.
yogārūḍhasya tasyaiva śhamaḥ kāraṇam uchyate॥ 6.3॥
| यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते। सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥ 6.4॥ | యదా హి నేంద్రియార్థేషు న కర్మస్వనుషజ్జతే । సర్వసంకల్పసన్న్యాసీ యోగారూఢస్తదోచ్యతే ।। 4 ।। |
| जब कोई व्यक्ति न तो इन्द्रियों की विषयों में आसक्त होता है, न ही कर्मों में, और जब वह सभी इच्छाओं का त्याग कर देता है, तब उसे योग में पूर्णत: स्थित कहा जाता है. | ఎప్పుడైతే ఒక వ్యక్తి ఇంద్రియ విషయాలపట్ల కానీ, కర్మలపట్ల కానీ ఆసక్తి లేకుండా, అన్ని ఆశలను పూర్తిగా త్యజిస్తాడో, అప్పుడు అతను యోగంలో పూర్తిగా స్థిరమైనవాడని చెప్పబడతాడు. |
yadā hi nendriyārtheṣhu na karmasvanuṣajjate
When one is neither attached to sense objects nor to actions, and has renounced all desires, then he is said to be firmly established in yoga.
sarva-saṅkalpa-sannyāsī yogārūḍhas tadocyate॥ 6.4॥
| उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्। आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥ 6.5॥ | ఉద్ధరేదాత్మనాఽఽత్మానం నాత్మానం అవసాదయేత్। ఆత్మైవ హ్యాత్మనో బంధురాత్మైవ రిపురాత్మనః॥ 6.5॥ |
| मनुष्य को अपने द्वारा अपना उद्धार करना चाहिये और अपना अध: पतन नहीं करना चाहिये; क्योंकि आत्मा ही आत्मा का मित्र है और आत्मा (मनुष्य स्वयं) ही आत्मा का (अपना) शत्रु है। | మనిషి తన చేత తనను తాను ఉద్ధరించుకోవాలి, తనను తాను దిగజార్చుకోకూడదు. ఎందుకంటే ఆత్మే ఆత్మకు మిత్రుడు, అలాగే ఆత్మే (మనిషి తానే) తనకు శత్రువు కూడా. |
uddhared ātmanā’tmānaṁ nātmānam avasādayet
One must elevate oneself by one’s own mind and not degrade oneself. For the mind alone is both the friend and the enemy of the self.
ātmaiva hyātmano bandhuraatmaiva ripurātmanaḥ॥ 6.5॥
| बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः। अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥ 6.6॥ | బంధురాత్మాత్మనస్తస్య యేనాత్మైవాత్మనా జితః। అనాత్మనస్తు శత్రుత్వే వర్తేతాత్మైవ శత్రువత్॥ 6.6॥ |
| जिसने अपने मन को वश में कर लिया है, उसके लिए आत्मा मित्र के समान है। लेकिन जिसने अपने मन पर विजय प्राप्त नहीं की, उसके लिए वही आत्मा शत्रु के समान व्यवहार करती है. | ఎవరైతే తమ (ఆత్మ) మనస్సును జయించగలరో, వారి మనస్సు వారికి మిత్రుడిగా మారుతుంది. కానీ ఎవరైతే తమ మనస్సును అదుపులో పెట్టుకోలేరో, వారి మనస్సే శత్రువుగా ప్రవర్తిస్తుంది. |
bandhur ātmātmanas tasya yenātmaivātmanā jitaḥ
For one who has conquered the mind, the self acts as a friend. But for one who has not controlled the mind, the self behaves like an enemy.
anātmanas tu śhatrutve vartetātmaiva śhatruvat॥ 6.6॥
| जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः। शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥ 6.7॥ | జితాత్మనః ప్రశాంతస్య పరమాత్మా సమాహితః। శీతోష్ణసుఖదుఃఖేషు తదా మానాపమానయోః॥ 6.7॥ |
| शीत-उष्ण, सुख-दु:ख तथा मान-अपमान में जो प्रशान्त रहता है, ऐसे जितात्मा पुरुष के लिये परमात्मा सम्यक् प्रकार से स्थित है, अर्थात्, आत्मरूप से विद्यमान है।। | ఆత్మను జయించిన ప్రశాంతచిత్తుడు పరమాత్మ సాక్షాత్కారం నిరంతరం పొందుతూ శీతోష్ణాలు, సుఖదుఃఖాలు, మానావమానాలపట్ల సమభావం కలిగివుంటాడు. |
jitātmanaḥ praśhāntasya paramātmā samāhitaḥ
For one who has conquered the mind and remains peaceful, the Supreme Soul is always present. Such a person remains unaffected by heat and cold, pleasure and pain, honor and dishonor.
śhītoṣhṇa-sukha-duḥkheṣhu tathā mānāpamānayoḥ॥ 6.7॥
| ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः। युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥ 6.8॥ | జ్ఞానవిజ్ఞానతృప్తాత్మా కూటస్థో విజితేంద్రియః। యుక్త ఇత్యుచ్యతే యోగీ సమలోష్టాశ్మకాంచనః॥ 6.8॥ |
| जिसका अन्तःकरण ज्ञान-विज्ञानसे तृप्त है, जिसकी बुद्धि स्थिर है और जिसने इन्द्रियों को जीत लिया है, वही योगी कहलाता है। वह मिट्टी, पत्थर और सोने को समान दृष्टि से देखता है॥ | జ్ఞాన, విజ్ఞానంతో సంతృప్తుడైనవాడు, స్థిరమైన మనస్సు కలిగినవాడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు యోగిగా పిలువబడతాడు. అతడు మట్టిని, రాయిని, బంగారాన్ని సమంగా చూస్తాడు. |
jñāna-vijñāna-tṛiptātmā kūṭa-stho vijitendriyaḥ
A person who is satisfied with knowledge and wisdom, whose mind is steady, and who has conquered the senses is called a yogi. He sees a lump of earth, a stone, and gold as the same.(i.e., is said to have attained Nirvikalpa Samadhi)
yukta ityuchyate yogī sama-loṣhṭāśhma-kāñchanaḥ॥ 6.8॥
| सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु। साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥ 6.9॥ | సుహృన్మిత్రార్యుదాసీనమధ్యస్థద్వేష్యబంధుషు। సాధుష్వపి చ పాపేషు సమబుద్ధిర్విశిష్యతే॥ 6.9॥ |
| सुहृद्, मित्र, वैरी, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेष्य और सम्बन्धियोंमें तथा साधु-आचरण करनेवालोंमें और पाप-आचरण करनेवालोंमें भी समबुद्धिवाला मनुष्य श्रेष्ठ है। | సుహృదులు, మిత్రులు, శత్రువులు, నిరాసక్తులు, మధ్యస్థులు, ద్వేషించేవారు, బంధువులు, సత్ప్రవర్తన కలవారు మరియు పాపకార్యాలలో నిమగ్నమైనవారియందు కూడా సమబుద్ధితో ఉండే మనిషి సర్వోత్తముడు. |
suhṛin-mitrāry-udāsīna-madhyastha-dveṣhya-bandhuṣhu
Among well-wishers, friends, enemies, neutral persons, mediators, those who hate him, relatives, the virtuous, and the sinful, a person who remains equal-minded is truly the highest.
sādhuṣhvapi cha pāpeṣhu sama-buddhir viśhiṣhyate॥ 6.9॥
| योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः। एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥ 6.10॥ | యోగీ యుంజీత సతతమాత్మానం రహసి స్థితః। ఏకాకీ యతచిత్తాత్మా నిరాశీరపరిగ్రహః॥ 6.10॥ |
| योगी को एकांत में रहकर, मन और आत्मा को नियंत्रित करते हुए, निःस्वार्थ और त्यागभाव से निरंतर आत्मसंयम का अभ्यास करना चाहिए. | యోగి ఏకాంతంలో ఉంటూ, తన మనస్సును నియంత్రిస్తూ, ఆశలు లేకుండా, అనాసక్తిగా ఉండాలి మరియు యోగ సాధనలో నిమగ్నమై ఉండాలి. |
yogī yuñjīta satatam ātmānaṁ rahasi sthitaḥ
A yogi should always remain in solitude, controlling his mind and self, free from desires and possessions, and should constantly engage in meditation.
ekākī yata-chittātmā nirāśhīr aparigrahaḥ॥ 6.10॥
| शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः। नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥ 6.11॥ | శుచౌ దేశే ప్రతిష్ఠాప్య స్థిరమాసనమాత్మనః। నాత్యుచ్ఛ్రితం నాతినీచం చైలాజినకుశోత్తరం॥ 6.11॥ |
| योग का अभ्यास करने के लिए शुद्ध स्थान पर, न अधिक ऊँचे और न अधिक नीचे, कुशा घास, मृगचर्म और वस्त्र से युक्त एक स्थिर आसन स्थापित करना चाहिए. | యోగ సాధన కోసం ఒక పరిశుభ్రమైన ప్రదేశంలో, అతి ఎత్తుగా కాకుండా, అతి తక్కువగా కూడా కాకుండా, కుశ గడ్డి, మృగచర్మం మరియు వస్త్రంతో ఏర్పరచిన ఒక స్థిరమైన ఆసనాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి॥ 6.11॥ |
śhuchau deśhe pratiṣhṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ
One should establish a firm seat in a clean place, neither too high nor too low, covered with kusa grass, a deerskin, and a cloth.
nātyuchchhritaṁ nātinīchaṁ chailājina-kuśhottaram॥ 6.11॥
| तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः। उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥ 6.12॥ | తత్రైకాగ్రం మనః కృత్వా యతచిత్తేంద్రియక్రియః। ఉపవిశ్యాసనే యుంజ్యాద్యోగమాత్మవిశుద్ధయే॥ 6.12॥ |
| उस आसन पर बैठकर, मन को एकाग्र करके, चित्त और इन्द्रियों को वश में रखते हुए, आत्मा की शुद्धि के लिए योग साधना करनी चाहिए. | ఆ ఆసనంపై కూర్చొని, మనస్సును ఏకాగ్రంగా చేసి, చిత్తాన్ని మరియు ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకుంటూ, ఆత్మశుద్ధి కోసం యోగ సాధన చేయాలి. |
tatraikāgraṁ manaḥ kṛitvā yata-chittendriya-kriyaḥ
Sitting on that seat, one should focus the mind, control the senses, and engage in yoga for self-purification.
upaviśhyāsane yuñjyād yogam ātma-viśhuddhaye॥ 6.12॥
| समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः। सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥ 6.13॥ | సమం కాయశిరోగ్రీవం ధారయన్నచలం స్థిరః। సంప్రేక్ష్య నాసికాగ్రం స్వం దిశశ్చానవలోకయన్॥ 6.13॥ |
| योगी को अपने शरीर, सिर और गर्दन को सीधा और स्थिर रखते हुए बैठना चाहिए। अपनी दृष्टि को नासिका के अग्रभाग पर स्थिर करना चाहिए और चारों दिशाओं में नहीं देखना चाहिए. | యోగి తన శరీరం, తల, మెడను నిలువుగా నిలిపి, స్థిరంగా ఉంచాలి. తన చూపును ముక్కు అగ్రభాగంపై నిలిపి, ఇతర దిశలను చూడకుండా ఉండాలి. |
samaṁ kāya-śhiro-grīvaṁ dhārayann achalaṁ sthiraḥ
The yogi should sit with the body, head, and neck straight and steady, focusing the gaze on the tip of the nose without looking in any direction.
samprekṣhya nāsikāgraṁ svaṁ diśhaśh chānavalokayan॥ 6.13॥
| प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः। मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥ 6.14॥ | ప్రశాంతాత్మా విగతభీర్భ్రహ్మచారివ్రతే స్థితః। మనః సంయమ్య మచ్చిత్తో యుక్త ఆసీత మత్పరః॥ 6.14॥ |
| शांतचित्त, निर्भय और ब्रह्मचर्य व्रत में स्थित योगी को, अपने मन को वश में करके, मेरे प्रति पूर्ण समर्पण के साथ ध्यान में स्थित रहना चाहिए. | శాంతచిత్తంతో, భయరహితుడై, బ్రహ్మచర్య వ్రతంలో స్థితుడై, యోగి తన మనస్సును వశంలో ఉంచుకుని, నా పట్ల సంపూర్ణ సమర్పణతో ధ్యానంలో స్థితుడై ఉండాలి. |
praśhāntātmā vigata-bhīr brahmachāri-vrate sthitaḥ
With a peaceful mind, fearless, following the vow of celibacy, controlling the mind, and fully focused on me, the yogi should remain absorbed in meditation.
manaḥ sanyamya mac-chitto yukta āsīta mat-paraḥ॥ 6.14॥
| युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः। शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥ 6.15॥ | యుంజన్నేవం సదాత్మానం యోగీ నియతమానసః। శాంతిం నిర్వాణపరమాం మత్సంస్థామధిగచ్ఛతి॥ 6.15॥ |
| इस प्रकार मन को नियंत्रित करते हुए, जो योगी निरंतर आत्मा में स्थिर रहता है, वह मेरे धाम को प्राप्त कर, सर्वोच्च शांति को प्राप्त करता है. | ఈ విధంగా తన మనస్సును నియంత్రిస్తూ, ఎప్పుడూ ధ్యానంలో నిమగ్నమై ఉండే యోగి, నా లోనే స్థితి పొంది, పరమశాంతిని పొందుతాడు. |
yuñjann evaṁ sadātmānaṁ yogī niyata-mānasaḥ
Thus, by constantly engaging in meditation with a disciplined mind, the yogi attains the ultimate peace and reaches my supreme abode.
śhāntiṁ nirvāṇa-paramāṁ mat-saṁsthām adhigachchhati॥ 6.15॥
| नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः। न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥ 6.16॥ | నాత్యశ్నతస్తు యోగోऽస్తి న చైకాంతమనశ్నతః। న చాతిస్వప్నశీలస్య జాగ్రతో నైవ చార్జున॥ 6.16॥ |
| हे अर्जुन ! यह योग उस पुरुष के लिए सम्भव नहीं होता, जो अधिक खाने वाला है या बिल्कुल न खाने वाला है तथा जो अधिक सोने वाला है या सदा जागने वाला है. | అర్జునా! అధికంగా తినేవానికి లేదా అసలు తినకుండా ఉండేవానికి, ఎక్కువగా నిద్రించేవానికి లేదా ఎప్పుడూ మేల్కొని ఉండేవానికి యోగం సాధ్యంకాదు. |
nātyaśhnatastu yogo’sti na chaikāntam anaśhnataḥ
O Arjuna, one who eats too much or too little, who sleeps too much or too little, cannot attain success in yoga.
na chātisvapna-śhīlasya jāgrato naiva chārjuna॥ 6.16॥
| युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु। युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥ 6.17॥ | యుక్తాహారవిహారస్య యుక్తచేష్టస్య కర్మసు। యుక్తస్వప్నావబోధస్య యోగో భవతి దుఃఖహా॥ 6.17॥ |
| जो व्यक्ति संतुलित आहार, विहार, कर्म, निद्रा और जागरण का पालन करता है, उसके लिए योग दुःखों का नाश करने वाला होता है. | యుక్తమైన ఆహారం, వినోదం, శరీర కృషి, నిద్ర మరియు మేలుకొలుపును పాటించేవారి కోసం యోగం అన్ని కష్టాలను తొలగించగలదు. |
yuktāhāra-vihārasya yukta-cheṣhṭasya karmasu
For one who is balanced in eating, recreation, work, sleep, and wakefulness, yoga becomes the destroyer of all sorrows.
yukta-svapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkha-hā॥ 6.17॥
| यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते। निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥ 6.18॥ | యదా వినియతం చిత్తమాత్మన్యేవావతిష్ఠతే। నిఃస్పృహః సర్వకామేభ్యో యుక్త ఇత్యుచ్యతే తదా॥ 6.18॥ |
| वश में किया हुआ चित्त जिस कालमें अपने स्वरुपमें ही स्थित हो जाता है और स्वयं सम्पूर्ण पदार्थों नि: स्पृह हो जाता है, उस कालमें वह योगी कहा जाता है। | ఎప్పుడు వశంలో ఉన్న మనస్సు తన స్వరూపంలో స్థిరపడిపోతుందో, అన్ని విషయాల పట్ల ఆసక్తి లేకుండా మారుతుందో, ఆ సమయంలో అతను యోగిగా పిలవబడతాడు. |
yadā viniyataṁ chittam ātmany evāvatiṣhṭhate
When a yogi completely controls his mind, becomes established in the self, and is free from all desires, he is said to be truly united in yoga.
niḥspṛihaḥ sarva-kāmebhyo yukta ityuchyate tadā॥ 6.18॥
| यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥ 6.19॥ | యథా దీపో నివాతస్థో నైంగతే సోపమా స్మృతా। యోగినో యతచిత్తస్య యుంజతో యోగమాత్మనః॥ 6.19॥ |
| जिस प्रकार बिना हवा के स्थान पर रखा दीपक बिना हिलेडुले जलता रहता है, उसी प्रकार पूर्णतः नियंत्रण में किए हुए मन वाला योगी आत्म-साक्षात्कार में स्थिर रहता है. | గాలి లేని ప్రదేశంలో దీపం నిలకడగా వెలిగినట్లు, మనస్సును పూర్తిగా నియంత్రించిన యోగి కూడా ఆత్మధ్యానంలో స్థిరంగా ఉంటాడు. |
yathā dīpo nivāta-stho neṅgate sopamā smṛitā
Just as a lamp in a windless place does not flicker, so too the disciplined mind of a yogi remains steady in meditation on the self.
yogino yata-chittasya yuñjato yogam ātmanaḥ॥ 6.19॥
| यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया। यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥ 6.20॥ | యత్రోపరమతే చిత్తం నిరుద్ధం యోగసేవయా। యత్ర చైవాత్మనాత్మానం పశ్యన్నాత్మని తుష్యతి॥ 6.20॥ |
| जब योग के अभ्यास से मन पूरी तरह शांत हो जाता है, तथा जिस अवस्थामें स्वयं अपने-आप से अपने-आपको देखता हुआ अपने-आपमें ही सन्तुष्ट हो जाता है. | యోగాభ్యాసం ద్వారా మనస్సు పూర్తిగా ప్రశాంతంగా మారినప్పుడు, ఆ స్థితిలో తనను తాను దర్శిస్తూ, తనలోనే తాను సంతుష్టి చెందుతాడు. |
yatroparamate chittaṁ niruddhaṁ yoga-sevayā
When the mind is completely restrained through yoga, and the yogi sees the self within and rejoices in the self, he attains true peace.
yatra chaivātmanātmānaṁ paśhyann ātmani tuṣhyati॥ 6.20॥
| सुखमत्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्। वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥ 6.21॥ | సుఖమత్యంతికం యత్తద్ బుద్ధిగ్రాహ్యమతీంద్రియమ్। వేత్తి యత్ర న చైవాయం స్థితశ్చలతి తత్త్వతః॥ 6.21॥ |
| जिस स्थिति में योगी अनंत सुख का अनुभव करता है, जो केवल बुद्धि से समझा जा सकता है और जो इंद्रियों की सीमा से परे है, वह उस स्थिति में स्थिर होकर फिर कभी विचलित नहीं होता. | యోగి అనుభవించే పరమానందం బుద్ధితో గ్రహించదగినది కాని ఇంద్రియాలకు అందనిది. ఒకసారి దానిని పొందితే, అతడు తిరిగి విక్షిప్తం (అస్థిరం) కాడు. |
sukham atyantikaṁ yat tad buddhi-grāhyam atīndriyam
The yogi experiences supreme bliss, which is beyond the senses and can only be grasped by the intellect. Once established in this state, he never deviates from it.
vetti yatra na chaivāyaṁ sthitaśh chalati tattvataḥ॥ 6.21॥
| यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः। यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥ 6.22॥ | యం లబ్ధ్వా చాపరం లాభం మన్యతే నాధికం తతః | యస్మిన్ స్థితో న దుఃఖేన గురుణాపి విచాల్యతే॥ 6.22॥ |
| जिस लाभकी प्राप्ति होनेपर उससे अधिक कोई दूसरा लाभ उसके माननेमें भी नहीं आता और जिसमें स्थित होनेपर वह बड़े भारी दुःखसे भी विचलित नहीं किया जा सकता. | ఏ లాభాన్ని పొందిన తర్వాత, దానికంటే గొప్ప మరొక లాభం అసలు ఉండదని అనిపిస్తుందో, మరియు ఏ స్థితిలో నిలిచినప్పుడు ఎంతటి భయంకరమైన దుఃఖమూ అతడిని కదిలించలేకపోతుందో, అటువంటి స్థితిని యోగస్థితి అంటారు. |
yaṁ labdhvā chāparaṁ lābhaṁ manyate nādhikaṁ tataḥ
Having attained this state, the yogi considers no greater gain, and once established in it, he is not disturbed even by the greatest sorrow.
yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vichālyate॥ 6.22॥
| तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम्। स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा॥ 6.23॥ | తం విద్యాద్ దుఃఖసంయోగవియోగం యోగసంజ్ఞితం। స నిశ్చయేన యోక్తవ్యో యోగోఽనిర్విన్నచేతసా॥ 6.23॥ |
| जो योगी संसार के दुःखों से मुक्त हो जाता है, वही सच्चा योग है। इस योग को संकल्प के साथ और बिना थके हुए अभ्यास करना चाहिए. | సర్వవిధమైన దుఃఖసంబంధాల నుండి పూర్తిగా విముక్తమైన స్థితినే నిజమైన యోగం అని అంటారు. దానిని దృఢసంకల్పంతో మరియు అచంచలమైన మనస్సుతో అభ్యాసం చేయాలి. |
taṁ vidyād duḥkha-sanyoga-viyogaṁ yoga-sañjñitam
That state which is free from the association of all sorrow is called true yoga. It must be practiced with determination and an unwavering mind.
sa niśhchayena yoktavyo yogo ’nirviṇṇa-chetasā॥ 6.23॥
| सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः। मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥ 6.24॥ | సంకల్పప్రభవాన్ కామాన్ త్యక్త్వా సర్వానశేషతః | మనసైవేంద్రియగ్రామం వినియమ్య సమంతతః॥ 6.24॥ |
| तथा संकल्पसे उत्पन्न हुई समस्त कामनाओंको निःशेषतासे अर्थात् लेशमात्र भी शेष न रखते हुए निर्लेपभावसे छोड़कर एवं विवेकयुक्त मनसे इन्द्रियोंके समुदायको सब ओरसे रोककर अर्थात् उनका संयम करके. | తద్విదంగా, సంకల్పం ద్వారా ఉత్పన్నమైన సమస్త కామనలను పూర్తిగా, అంటే లేశమాత్రమైనా మిగిలించకుండా విసర్జించి, నిర్వికార భావంతో త్యజించి, మరియు వివేకంతో కూడిన మనస్సుతో ఇంద్రియ సముదాయాన్ని అన్ని దిశల నుండి నియంత్రించాలి, అంటే వాటిని సంయమనం చేయాలి. |
saṅkalpa-prabhavān kāmāṁs tyaktvā sarvān aśheṣhataḥ
Likewise, one should completely renounce all desires born of determination, leaving no trace of them, with a sense of detachment. With a mind endowed with discernment, one should restrain the group of senses from all directions, exercising complete self-control.
manasaivendriya-grāmaṁ viniyamya samantataḥ॥ 6.24॥
| शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया। आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥ 6.25॥ | శనైః శనైరుపరమేద్ బుద్ధ్యా ధృతిగృహీతయా। ఆత్మసంస్థం మనః కృత్వా న కించిదపి చింతయేత్॥ 6.25॥ |
| धैर्य और बुद्धि के साथ धीरे-धीरे मन को शांति की ओर ले जाना चाहिए और आत्मा में स्थिर करके किसी अन्य वस्तु का चिंतन नहीं करना चाहिए. | తన బుద్ధి మరియు స్థిరతతో, మనస్సును మెల్లగా నియంత్రించుకుంటూ, ఆత్మలో స్థిరపరచి ఇతర ఏ విషయాలను అసలు ఆలోచించకూడదు. |
śhanaiḥ śhanair uparamed buddhyā dhṛiti-gṛihītayā
Gradually, with determination and intellect, one should withdraw the mind and fix it in the self, thinking of nothing else.
ātma-sansthaṁ manaḥ kṛitvā na kiñchid api chintayet॥ 6.25॥
| यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्। ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥ 6.26॥ | యతో యతో నిశ్చరతి మనశ్చంచలమస్థిరమ్। తతస్తతో నియమ్యైతదాత్మన్యేవ వశం నయేత్॥ 6.26॥ |
| मन जहां-जहां भी चंचल होकर भागता है, वहां-वहां से उसे रोककर आत्मा में ही स्थिर कर देना चाहिए. | మనస్సు ఎక్కడెక్కడ తిరుగుతున్నా, అక్కడక్కడ నుంచి దానిని నియంత్రించి, తిరిగి ఆత్మలో స్థిరపరచాలి. |
yato yato niśhcharati manaśh chañchalam asthiram
Wherever the mind wanders, from there itself, it should be restrained and brought back to remain steady in the self.
tatas tato niyamyaitad ātmany eva vaśhaṁ nayet॥ 6.26॥
| प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्। उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥ 6.27॥ | ప్రశాంతమనసం హ్యేనం యోగినం సుఖముత్తమమ్। ఉపైతి శాంతరజసం బ్రహ్మభూతమకల్మషమ్॥ 6.27॥ |
| जिस योगी का मन पूर्णतः शांत और विकारों से रहित हो जाता है, वह परम आनंद को प्राप्त करता है और ब्रह्म में लीन हो जाता है. | యోగి తన మనస్సును పూర్తిగా ప్రశాంతంగా ఉంచినప్పుడు, అతడు పరమానందాన్ని పొందుతాడు మరియు నిర్మలమైన బ్రహ్మంలో లీనమవుతాడు. |
praśhānta-manasaṁ hy enaṁ yoginaṁ sukham uttamam
The yogi whose mind becomes completely peaceful, whose impurities are destroyed, attains supreme bliss and becomes one with the divine.
upaiti śhānta-rajasaṁ brahma-bhūtam akalmaṣham॥ 6.27॥
| युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः। सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥ 6.28॥ | యుజ్ఞన్నేవం సదాత్మానం యోగీ విగతకల్మషః। సుఖేన బ్రహ్మసంస్పర్శమత్యంతం సుఖమశ్నుతే॥ 6.28॥ |
| जो योगी निरंतर अपने आत्मा से जुड़ा रहता है और जिसके सभी पाप नष्ट हो चुके हैं, वह ब्रह्म का अनुभव करके परम आनंद को प्राप्त करता है. | నిరంతరం తన ఆత్మతో అనుసంధానమై ఉండే మరియు సమస్త మలినాల నుండి విముక్తమైన యోగి, బ్రహ్మానుభూతిని సాధించి పరమానందాన్ని పొందుతాడు. |
yuñjann evaṁ sadātmānaṁ yogī vigata-kalmaṣhaḥ
The yogi who is always united with the self, free from all impurities, effortlessly experiences divine bliss by realizing Brahman.
sukhena brahma-saṁsparśham atyantaṁ sukham aśhnute॥ 6.28॥
| सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥ 6.29॥ | సర్వభూతస్థమాత్మానం సర్వభూతాని చాత్మని। ఈక్షతే యోగయుక్తాత్మా సర్వత్ర సమదర్శనః॥ 6.29॥ |
| योग में स्थित योगी सभी जीवों में अपने को देखता है।इसी प्रकार, सभी जीवों को अपने में देखता है। ऐसा योगी सभी जीवों को समान दृष्टि से देखता है। | యోగంలో స్థితుడైన యోగి అన్ని జీవుల్లో తనను చూస్తాడు. అలాగే, అన్ని జీవులను తనలో చూస్తాడు. ఇలాంటి యోగి సమస్త జీవులను సమభావంతో చూస్తాడు. |
sarva-bhūta-stham ātmānaṁ sarva-bhūtāni chātmani
A yogi truly established in yoga sees himself in all beings, likewise he sees all beings within himself. Such a yogi views all living beings with equality.
īkṣhate yoga-yuktātmā sarvatra sama-darśhanaḥ॥ 6.29॥
| यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति। तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥ 6.30॥ | యో మాం పశ్యతి సర్వత్ర సర్వం చ మయి పశ్యతి। తస్యాహం న ప్రణశ్యామి స చ మే న ప్రణశ్యతి॥ 6.30॥ |
| जो सबमें मुझे देखता है और सबको मुझमें देखता है, उसके लिये मैं अदृश्य नहीं होता और वह मेरे लिये अदृश्य नहीं होता। | యేవడు సమస్త జీవుల్లో నన్ను చూస్తాడో మరియు సమస్తాన్ని నాలో చూస్తాడో, అతనికి నేను అదృశ్యుడను కాను, అలాగే అతడు నాకు అదృశ్యుడు కాడు. |
yo māṁ paśhyati sarvatra sarvaṁ cha mayi paśhyati
One who sees Me everywhere and sees everything in Me is never separated from Me, nor am I ever separated from him.
tasyāhaṁ na praṇaśhyāmi sa cha me na praṇaśhyati॥ 6.30॥
| सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः। सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥ 6.31॥ | సర్వభూతస్థితం యో మాం భజత్యేకత్వమాస్థితః । సర్వథా వర్తమానోఽపి స యోగీ మయి వర్తతే ॥ 6.31॥ |
| जो योगी मुझे सभी प्राणियों में स्थित देखता है और एकता के भाव से मेरी भक्ति करता है, वह चाहे जैसे भी जीवन व्यतीत करे, सदा मुझमें ही स्थित रहता है. | ఏవడు సమస్త ప్రాణుల్లో నన్ను నివసిస్తున్నట్లుగా చూస్తాడో మరియు ఏకత్వభావంతో నా భక్తి చేస్తాడో, అతడు ఏ విధమైన జీవనశైలిలో ఉన్నా ఎప్పుడూ నాతో ఏకత్వంలో నిలుస్తాడు. |
sarva-bhūta-sthitaṁ yo māṁ bhajaty ekatvam āsthitaḥ
A yogi who worships Me, knowing that I reside in all beings, remains ever united with Me, regardless of his way of life.
sarvathā vartamāno ’pi sa yogī mayi vartate॥ 6.31॥
| आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन। सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥ 6.32॥ | ఆత్మౌపమ్యేన సర్వత్ర సమం పశ్యతి యోఽర్జున। సుఖం వా యది వా దుఃఖం స యోగీ పరమో మతః॥ 6.32॥ |
| हे अर्जुन ! जो पुरुष अपने समान सर्वत्र सम देखता है, चाहे वह सुख हो या दु:ख, वह परम योगी माना गया है. | ఓ అర్జునా! ఎవరైతే అన్ని జీవులలో సమభావాన్ని కలిగి, సుఖాన్ని మరియు దుఃఖాన్ని సమానంగా స్వీకరిస్తాడో, అతనిని పరమ యోగిగా పరిగణిస్తారు. |
ātmaupamyena sarvatra samaṁ paśhyati yo ’rjuna
O Arjuna! A person who maintains an equal vision towards all beings and accepts both happiness and sorrow with equanimity is considered the supreme yogi
sukhaṁ vā yadi vā duḥkhaṁ sa yogī paramo mataḥ॥ 6.32॥
| अर्जुन उवाच योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन। एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥ 6.33॥ | అర్జున ఉవాచ యోయం యోగస్త్వయా ప్రోక్తః సామ్యేన మధుసూదన। ఏతస్యాహం న పశ్యామి చంచలత్వాత్ స్థితిం స్థిరామ్॥ 6.33॥ |
| अर्जुन बोले – हे मधुसूदन, आपने जो यह समानता का योग बताया है, मैं इसके स्थिर बने रहने की संभावना नहीं देखता क्योंकि मन चंचल है. | అర్జునుడు పలికెను – ఓ మధుసూదనా,నీవు ఉపదేశించిన ఈ జీవాత్మపరమాత్మల సమత్వయోగాన్ని స్థిరమైన స్థితిలో చూడలేకపోతున్నాను, ఎందుకంటే మనస్సు చంచలంగా ఉంటుంది కనుక. |
arjuna uvācha
Arjuna said – O Madhusudana, the yoga of equanimity that You have described, I do not see it remaining steady because the mind is restless.
yo ’yaṁ yogas tvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana
etasyāhaṁ na paśhyāmi chañchalatvāt sthitiṁ sthirām॥ 6.33॥
| चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्। तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥ 6.34॥ | చంచలం హి మనః కృష్ణ ప్రమాథి బలవద్దృఢమ్। తస్యాహం నిగ్రహం మన్యే వాయోరివ సుదుష్కరం॥ 6.34॥ |
| हे कृष्ण, मन बहुत ही चंचल, अशांत, बलवान और हठीला है। इसे वश में करना मुझे वायु को रोकने जैसा अत्यंत कठिन प्रतीत होता है. | ఓ కృష్ణా, మనస్సు చాలా చంచలమైనది, బలమైనది, అల్లరి చేసే స్వభావం కలది. దాన్ని నియంత్రించడం గాలిని నియంత్రించడంలా చాలా కష్టం అని నేను భావిస్తున్నాను॥ |
chañchalaṁ hi manaḥ kṛiṣhṇa pramāthi balavad dṛiḍham
O Krishna, the mind is very restless, turbulent, strong, and obstinate. To control it seems as difficult as controlling the wind.
tasyāhaṁ nigrahaṁ manye vāyor iva suduṣhkaram॥ 6.34॥
| श्रीभगवानुवाच असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्। अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥ 6.35॥ | శ్రీ భగవానువాచ అసంశయం మహాబాహో మనో దుర్నిగ్రహం చలం। అభ్యాసేన తు కౌంతేయ వైరాగ్యేణ చ గృహ్యతే॥ 6.35॥ |
| श्रीभगवान् कहते हैं — हे महबाहो ! नि:सन्देह मन चंचल और कठिनता से वश में होने वाला है; परन्तु, हे कुन्तीपुत्र ! उसे अभ्यास और वैराग्य के द्वारा वश में किया जा सकता है. | శ్రీ భగవానువాచ — ఓ మహాబాహో! నిస్సందేహంగా మనస్సు చంచలం, అదుపులో పెట్టడం కష్టమైనదే. కానీ, ఓ కుంతీపుత్ర! దాన్ని అభ్యాసం మరియు వైరాగ్యంతో నియంత్రించవచ్చు. |
śhrī bhagavān uvācha
Sri Bhagavan said – O mighty-armed Arjuna! Without a doubt, the mind is restless and difficult to control. However, O son of Kunti! It can be brought under control through practice and detachment.
asaṁśhayaṁ mahā-bāho mano durnigrahaṁ chalam
abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa cha gṛihyate॥ 6.35॥
| असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥ 6.36॥ | అసంయతాత్మనా యోగో దుష్ప్రాప ఇతి మే మతిః। వశ్యాత్మనా తు యతతా శక్యోఽవాప్తుముపాయతః॥ 6.36॥ |
| जिसका मन वश में नहीं है, उसके लिए योग प्राप्त करना कठिन है। लेकिन जो मन को नियंत्रित कर प्रयास करता है, वह उचित उपाय से इसे प्राप्त कर सकता है. | మనస్సుని నియంత్రించని వారికి యోగాన్ని పొందడం చాలా కష్టం. కానీ, ఎవరైతే తన మనస్సుని వశంలో ఉంచుకుని ప్రయత్నిస్తాడో, అతడు సరైన మార్గంలో యోగాన్ని సాధించగలడు. |
asaṁyatātmanā yogo duṣhprāpa iti me matiḥ
For one whose mind is uncontrolled, yoga is difficult to attain. But one who has a disciplined mind and strives with effort can achieve it by the right means. 6.36
vaśhyātmanā tu yatatā śhakyo ’vāptum upāyataḥ॥ 6.36॥
| अर्जुन उवाच अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः। अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥ 6.37॥ | అర్జున ఉవాచ । అయతిః శ్రద్ధయోపేతో యోగాచ్చలితమానసః । అప్రాప్య యోగసంసిద్ధిం కాం గతిం కృష్ణ గచ్ఛతి ॥ 6.37॥ |
| अर्जुन बोले – हे कृष्ण, यदि कोई व्यक्ति श्रद्धा के साथ योग का अभ्यास करता है, लेकिन उसका मन मार्ग से विचलित हो जाता है और वह पूर्ण सिद्धि प्राप्त नहीं कर पाता, तो उसकी क्या गति होती है. | అర్జున ఉవాచ – ఓ కృష్ణా, ఒకవేళ ఎవరైనా శ్రద్ధతో యోగాన్ని అభ్యాసం చేస్తూ మధ్యలోనే దారి తప్పితే, పూర్తి సిద్ధి పొందకపోతే, అతని గతి ఏమవుతుంది॥ |
arjuna uvācha
Arjuna said – O Krishna, what happens to a person who has faith and strives in yoga but whose mind wanders away before achieving perfection?
ayatiḥ śhraddhayopeto yogāch chalita-mānasaḥ
aprāpya yoga-sansiddhiṁ kāṁ gatiṁ kṛiṣhṇa gacchati॥ 6.37॥
| कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति। अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥ 6.38॥ | కచ్చిన్నోభయవిభ్రష్టశ్ఛిన్నాభ్రమివ నశ్యతి। అప్రతిష్ఠో మహాబాహో విమూఢో బ్రహ్మణః పథి॥ 6.38॥ |
| हे महाबाहो वह आश्रयरहित और ब्रह्मप्राप्तिके मार्गमें मोहित हुआ पुरुष कर्ममार्ग और ज्ञानमार्ग दोनों ओरसे भ्रष्ट होकर क्या छिन्नभिन्न हुए बादलकी भाँति नष्ट हो जाता है अथवा नष्ट नहीं होता। | హే మహాబాహో! ఆశ్రయంలేని మరియు బ్రహ్మప్రాప్తి మార్గంలో మోహితమైన పురుషుడు, కర్మమార్గం మరియు జ్ఞానమార్గం రెండింటినీ కోల్పోయి, చిందరవందరమైన మేఘంలా నశించిపోతాడా? లేక నశించడా? |
kachchin nobhaya-vibhrashtaśh chhinnābhram iva naśhyati
O mighty-armed one! Does a person who is without shelter and deluded on the path of attaining Brahman, having fallen from both the paths of action (Karma Yoga) and knowledge (Jnana Yoga), perish like a scattered cloud, or does he not?
apratiṣhṭho mahā-bāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi॥ 6.38॥
| एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः। त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते।।6.39।। | ఏతన్మే సంశయం కృష్ణ ఛేత్తుమర్హస్యశేషతః । త్వదన్యః సంశయస్యాస్య ఛేత్తా న హ్యుపపద్యతే।।6.39।। |
| हे कृष्ण! मेरे इस सन्देहका सर्वथा छेदन करनेके लिये आप ही योग्य हैं; क्योंकि इस संशयका छेदन करनेवाला आपके सिवाय दूसरा कोई हो नहीं सकता। | ఓ కృష్ణా, నా ఈ సందేహాన్ని పూర్తిగా నివారించడానికి నీవే సమర్థుడవు. ఈ సంశయాన్ని తీర్చడానికి మీరు గాక మరెవ్వరూ లేరు. |
etan me sanśhayaṁ kṛiṣhṇa chhettum arhasyaśheṣhataḥ
O Krishna! You alone are capable of completely dispelling this doubt of mine, there is no one else who can remove this uncertainty.
tvad anyaḥ sanśhayasyāsya chhettā na hyupapadyate॥ 6.39॥
| श्रीभगवानुवाच पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते। नहि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति॥ 6.40॥ | శ్రీ భగవానువాచ । పార్థ నైవేహ నాముత్ర వినాశస్తస్య విద్యతే । న హి కల్యాణకృత్కశ్చిత్ దుర్గతిం తాత గచ్ఛతి ॥ 6.40॥ |
| श्रीभगवान् ने कहा — हे पार्थ ! उस पुरुष का, न तो इस लोक में और न ही परलोक में ही नाश होता है; हे तात ! कोई भी शुभ कर्म करने वाला दुर्गति को नहीं प्राप्त होता है।। | శ్రీకృష్ణుడు అన్నాడు – ఓ పార్ధ, అతనికి ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ నాశనం లేదు. మంచి కార్యాలు చేసే వాడు ఎప్పటికీ చెడు స్థితిని పొందడు. |
śhrī bhagavān uvācha
The Blessed Lord said – O Partha, neither in this world nor in the next is their destruction for him. One who does good is never ruined, my dear one.
pārtha naiveha nāmutra vināśhas tasya vidyate
nahi kalyāṇa-kṛit kaśhchid durgatiṁ tāta gachchhati॥ 6.40॥
| प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः। शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते॥ 6.41॥ | ప్రాప్య పుణ్యకృతాం లోకానుషిత్వా శాశ్వతీః సమాః। శుచీనాం శ్రీమతాం గేహే యోగభ్రష్టోఽభిజాయతే॥ 6.41॥ |
| योगभ्रष्ट व्यक्ति पुण्यात्माओं के लोकों को प्राप्त करके वहाँ बहुत वर्षों तक निवास करता है और फिर शुद्ध तथा धनवान परिवार में जन्म लेता है. | యోగ మార్గంలో విఫలమైనవారు, పుణ్యాత్ముల లోకాలలో చాలా సంవత్సరాలు గడిపిన తర్వాత, పవిత్రమైన మరియు ధనిక కుటుంబంలో జన్మిస్తారు. |
prāpya puṇya-kṛitāṁ lokān uṣhitvā śhāśvatīḥ samāḥ
A yogi who falls from the path takes birth in the homes of the pious and prosperous after residing for many years in the celestial realms earned by his past good deeds.
śhuchīnāṁ śhrīmatāṁ gehe yoga-bhraṣhṭo ’bhijāyate॥ 6.41॥
| अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्। एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥ 6.42॥ | అథవా యోగినామేవ కులే భవతి ధీమతామ్। ఏతద్ధి దుర్లభతరం లోకే జన్మ యదీదృశమ్॥ 6.42॥ |
| अथवा (वैराग्यवान्) योगभ्रष्ट ज्ञानवान् योगियोंके कुलमें ही जन्म लेता है। इस प्रकारका जो यह जन्म है, यह संसारमें बहुत ही दुर्लभ है। | లేకపోతే, అతడు జ్ఞానమున్న యోగుల కుటుంబంలో జన్మిస్తాడు. ఇటువంటి జన్మ ఈ లోకంలో చాలా అరుదైనదిగా భావించబడుతుంది. |
athavā yoginām eva kule bhavati dhīmatām
Or he is born in a family of wise yogis, and such a birth is indeed very rare in this world.
etad dhi durlabhataraṁ loke janma yad īdṛiśham॥ 6.42॥
| तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्। यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥ 6.43॥ | తత్ర తం బుద్ధిసంయోగం లభతే పౌర్వదేహికమ్। యతతే చ తతో భూయః సంసిద్ధౌ కురునందన॥ 6.43॥ |
| योगीकुलमें जन्म लेते ही उसका पूर्वजन्ममें प्राप्त हुई बुद्धिसे सम्बन्ध हो जाता है और हे कुरुनन्दन वह उस पूर्वकृत संस्कारके बलसे पूर्ण सिद्धि प्राप्त करनेके लिये फिर और भी अधिक प्रयत्न करता है | యోగికులంలో జన్మ తీసుకున్న వెంటనే, అతనికి తన మునుపటి జన్మలో పొందిన బుద్ధితో సంబంధం ఏర్పడుతుంది. హే కురునందన! ఆ పూర్వజన్మ సంస్కారాల శక్తితో, పరిపూర్ణ సిద్ధిని పొందడానికి మరింత ఎక్కువగా ప్రయత్నిస్తాడు. |
tatra taṁ buddhi-sanyogaṁ labhate paurva-dehikam
here, he regains the wisdom from his previous birth and strives again to attain perfection, O son of the Kurus
yatate cha tato bhūyaḥ sansiddhau kuru-nandana॥ 6.43॥
| पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः। जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥ 6.44॥ | పూర్వాభ్యాసేన తేనైవ హ్రియతే హ్యవశోఽపి సః। జిజ్ఞాసురపి యోగస్య శబ్దబ్రహ్మాతివర్తతే॥ 6.44॥ |
| वह (श्रीमानोंके घरमें जन्म लेनेवाला योगभ्रष्ट मनुष्य) भोगोंके परवश होता हुआ भी पूर्वजन्ममें किये हुए अभ्यास-(साधन-) के कारण ही परमात्माकी तरफ खिंच जाता है; क्योंकि योग-(समता-) का जिज्ञासु भी वेदोंमें कहे हुए सकाम कर्मोंका अतिक्रमण कर जाता है। | ఆ యోగభ్రష్టుడు (శ్రీమంతుల ఇంట్లో జన్మించినవాడు) భోగాలకు లోనయ్యే వాడైనా, తన మునుపటి జన్మలో చేసిన సాధనాబలం వల్ల పరమాత్మ వైపు ఆకర్షితుడవుతాడు. ఎందుకంటే, యోగ (సమత్వ) జిజ్ఞాసువు కూడా వేదాల్లో చెప్పిన సకామకర్మలను అధిగమించగలుగుతాడు. |
pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśho ’pi saḥ
Even though that yoga-bhrashta (one who has fallen from yoga and is born in a noble family) is drawn towards worldly pleasures, he is still naturally attracted to the Supreme Being due to the practice of his previous birth. For even a seeker of yoga (equanimity) transcends (beyond) the prescribed ritualistic actions mentioned in the Vedas.
jijñāsur api yogasya śhabda-brahmātivartate॥ 6.44॥
| प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः। अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥ 6.45॥ | ప్రయత్నాద్యతమానస్తు యోగీ సంశుద్ధకిల్బిషః। అనేకజన్మసంసిద్ధస్తతో యాతి పరాం గతిమ్॥ 6.45॥ |
| जो प्रयत्नपूर्वक अधिक साधनमें लगा हुआ है वह विद्वान् योगी विशुद्धकिल्बिष अर्थात् अनेक जन्मोंमें थोड़ेथोड़े संस्कारोंको एकत्रितकर उन अनेक जन्मोंके सञ्चित संस्कारोंसे पापरहित होकर सिद्ध अवस्थाको प्राप्त हुआ सम्यक् ज्ञानको प्राप्त करके परमगति मोक्षको प्राप्त होता है. | ప్రయత్నపూర్వకంగా మరింత సాధనలో నిమగ్నమై ఉన్న విద్యావంతుడైన యోగి, అనేక జన్మలలో సంస్కారాలను సమీకరించి, వాటి ఫలితంగా పాపరహితుడై, సిద్ధస్థితిని పొంది, సమ్యక్ జ్ఞానాన్ని (సత్య స్వరూపాన్ని పూర్తిగా అర్థం చేసుకున్న జ్ఞానం) పొందిన తర్వాత పరమగతిని (మోక్షాన్ని) సాధిస్తాడు. |
prayatnād yatamānas tu yogī sanśhuddha-kilbiṣhaḥ
The wise yogi, who engages in intense spiritual practice with great effort, becomes free from all sins by accumulating virtuous impressions over many lifetimes. Having attained perfection through these accumulated merits, he acquires true knowledge (Samyak Jnana) and ultimately attains the supreme goal—liberation (Moksha).
aneka-janma-sansiddhas tato yāti parāṁ gatim॥ 6.45॥
| तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः। कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥ 6.46॥ | తపస్విభ్యోఽధికో యోగీ జ్ఞానిభ్యోఽపి మతోఽధికః। కర్మిభ్యశ్చాధికో యోగీ తస్మాద్యోగీ భవార్జున॥ 6.46॥ |
| (सकामभाववाले) तपस्वियोंसे भी योगी श्रेष्ठ है, ज्ञानियोंसे भी योगी श्रेष्ठ है और कर्मियोंसे भी योगी श्रेष्ठ है — ऐसा मेरा मत है। अतः हे अर्जुन ! तू योगी हो जा। | (సకామ భావం కలిగిన) తపస్వులకన్నాయోగి గొప్పవాడు, జ్ఞానులకన్నా శ్రేష్ఠుడు మరియు కర్మమార్గంలోని వారి కంటే ఉన్నతుడు. ఇది నా అభిప్రాయం- కాబట్టి ఓ అర్జునా! నీవు యోగిగా అవ్వు. |
tapasvibhyo ’dhiko yogī jñānibhyo ’pi mato ’dhikaḥ
The yogi is superior to ascetics with desires, superior to the wise (jnanis), and superior to those engaged in mere action (karmis) — this is my opinion. Therefore, O Arjuna! Become a yogi
karmibhyaśh chādhiko yogī tasmād yogī bhavārjuna॥ 6.46॥
| योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥ 6.47॥ | యోగినామపి సర్వేషాం మద్గతేనాంతరాత్మనా। శ్రద్ధావాన్ భజతే యో మాం స మే యుక్తతమో మతః॥ 6.47॥ |
| सम्पूर्ण योगियोंमें भी जो श्रद्धावान् भक्त मुझमें तल्लीन हुए मनसे मेरा भजन करता है, वह मेरे मतमें सर्वश्रेष्ठ योगी है। | అన్ని యోగులలో కూడా, తన అంతరాత్మతో నన్ను భజించే శ్రద్ధావంతుడే అత్యుత్తమ (అతిశయ శ్రేష్ఠ) యోగి- అని నేను భావిస్తున్నాను. |
yoginām api sarveṣhāṁ mad-gatenāntar-ātmanā
Among all yogis, the one who worships Me with faith and devotion, with his inner self-absorbed in Me, is the highest of all.
śhraddhāvān bhajate yo māṁ sa me yukta-tamo mataḥ॥ 6.47॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे आत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः॥
ఓం తత్ సదితి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదే ఆత్మసంయమయోగో నామ షష్ఠోధ్యాయః॥
“Om Tat Sat. Thus ends the sixth chapter of the Bhagavad Gita, titled ‘The Yoga of Self-Control,’ a dialogue between Sri Krishna and Arjuna, which is part of the Upanishads, the scripture of Brahmavidya (knowledge of the Absolute) and Yoga Shastra.” This marks the completion of Chapter 6 – Dhyana Yoga (The Yoga of Meditation & Self-Discipline).