| ॐ श्री परमात्मने नमः अथ एकादशोऽध्यायः विश्वरूप दर्शन योगः | ఓం శ్రీ పరమాత్మనే నమః అథ ఏకాదశోధ్యాయః విశ్వరూప దర్శన యోగః |
Om Shri Paramatmane Namaha
The Yoga of the Vision of the Cosmic Form
Thus begins Chapter Eleven: Viśhwarūp Darśhan Yog
| अर्जुन उवाच मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्। यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम।।11.1।। | అర్జున ఉవాచ మదనుగ్రహాయ పరమం గుహ్యమధ్యాత్మసంజ్ఞితమ్ | యత్త్వయోక్తం వచస్తేన మోహో௨యం విగతో మమ।।11.1।। |
| अर्जुन ने कहा — मुझ पर अनुग्रह करने के लिए जो परम गोपनीय, अध्यात्मविषयक वचन (उपदेश) आपके द्वारा कहा गया, उससे मेरा मोह दूर हो गया है. | మీరు నా పట్ల చూపిన అనుగ్రహంతో, మీరు చెప్పిన అత్యంత గూఢమైన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని విని, నా భ్రమ పూర్తిగా తొలగిపోయింది. |
arjuna uvācha
Arjuna said:
mad-anugrahāya paramaṁ guhyam adhyātma-sanjñitam
yat tvayoktaṁ vachas tena moho ’yaṁ vigato mama।।11.1।।
By the supreme compassion you have shown me, and by the profound spiritual truth you have spoken, my delusion has now completely disappeared.
| भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया। त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्।।11.2।। | భవాప్యయౌ హి భూతానాం శ్రుతౌ విస్తరశో మయా | త్వత్తః కమలపత్రాక్ష మాహాత్మ్యమపి చావ్యయమ్।।11.2।। |
| हे कमलनयन ! सम्पूर्ण प्राणियोंकी उत्पत्ति और प्रलय मैंने विस्तारपूर्वक आपसे ही सुना है और आपका अविनाशी माहात्म्य भी सुना है। | హే కమలనయన! సమస్త జీవుల ఉత్పత్తి మరియు లయాన్ని గురించి నేను మీ వలన స్పష్టంగా విన్నాను. అలాగే మీ అవినాశమైన మహాత్మ్యాన్ని కూడా విన్నాను. |
bhavāpyayau hi bhūtānāṁ śhrutau vistaraśho mayā
O Lotus-eyed One! I have heard from You in detail about the origin and dissolution of all beings, and I have also heard of Your imperishable glory.
tvattaḥ kamala-patrākṣha māhātmyam api chāvyayam।।11.2।।
| एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर। द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम।।11.3।। | ఏవమేతద్యథాత్థ త్వమ్ ఆత్మానం పరమేశ్వర | ద్రష్టుమిచ్ఛామి తే రూపమ్ ఐశ్వరం పురుషోత్తమ।।11.3।। |
| हे पुरुषोत्तम ! आप अपने-आपको जैसा कहते हैं, यह वास्तवमें ऐसा ही है। हे परमेश्वर ! आपके ईश्वर-सम्बन्धी रूपको मैं देखना चाहता हूँ। | పరమేశ్వరా! మీరు మీ గురించి చెప్పినది సత్యమే, పురుషోత్తమా! ఈశ్వర సంబంధమైన నీ విశ్వరూపాన్ని సందర్శించాలనుకుంటున్నాను. |
evam etad yathāttha tvam ātmānaṁ parameśhvara
O Supreme Lord, I believe all that You have said about Yourself to be true. O Purushottama, I now wish to see Your divine, universal form.
draṣhṭum ichchhāmi te rūpam aiśhwaraṁ puruṣhottama।।11.3।।
| मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो। योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्।।11.4।। | మన్యసే యది తచ్ఛక్యం మయా ద్రష్టుమితి ప్రభో | యోగేశ్వర తతో మే త్వం దర్శయాత్మానమవ్యయమ్।।11.4।। |
| हे प्रभो ! मेरे द्वारा आपका वह परम रूप देखा जा सकता है — ऐसा अगर आप मानते हैं, तो हे योगेश्वर ! आप अपने उस अविनाशी स्वरूपका दर्शन कराइये। | ఓ ప్రభో! నీ శాశ్వత స్వరూపాన్ని నా దృష్టికి కనిపించడం నాకు సాధ్యమని నీవు భావిస్తే, ఓ యోగేశ్వరా! నాకు నీ అవ్యయ స్వరూపాన్ని చూపించు |
manyase yadi tach chhakyaṁ mayā draṣhṭum iti prabho
O Lord, if You think it is possible for me to behold Your eternal form, then O Master of Yoga, please reveal Your imperishable Self to me.
yogeśhvara tato me tvaṁ darśhayātmānam avyayam।।11.4।।
| श्री भगवानुवाच पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः। नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च।।11.5।। | శ్రీ భగవానువాచ పశ్య మే పార్థ రూపాణి శతశో௨థ సహస్రశః | నానావిధాని దివ్యాని నానావర్ణాకృతీని చ ।।11.5।। |
| श्रीभगवान् ने कहा — हे पार्थ ! मेरे सैकड़ों तथा सहस्रों नाना प्रकार के और नाना वर्ण तथा आकृति वाले दिव्य रूपों को देखो | శ్రీభగవాన్ ఉవాచ: ఓ పార్థా! అనేక రంగులతో, అనేక ఆకారాలతో ఎన్నో విధాలుగా వందలకొద్ది, వేలకొద్ది వున్న నా దివ్యరూపాలను చూడుము. |
śhrī-bhagavān uvācha
The Blessed Lord said:
paśhya me pārtha rūpāṇi śhataśho ’tha sahasraśhaḥ
nānā-vidhāni divyāni nānā-varṇākṛitīni cha।।11.5।।
O Partha, behold My forms in hundreds and thousands — divine, of various kinds, and in many colors and shapes.
| पश्यादित्यान्वसूरुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा। बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याऽश्चर्याणि भारत।।11.6।। | పశ్యాదిత్యాన్ వసూన్ రుద్రానశ్వినౌ మరుతస్తథా | బహూన్యదృష్టపూర్వాణి పశ్యాశ్చర్యాణి భారత।।11.6।। |
| हे भारत तू द्वादश आदित्योंको? आठ वसुओंको ? एकादश रुद्रोंको? दोनों अश्विनीकुमारोंको और उनचास मरुद्गणोंको देख। तथा और भी जिन्हें मनुष्यलोकमें तूने अथवा और किसीने भी कभी नहीं देखा? ऐसे बहुतसे आश्चर्यमय — अद्भुत दृश्य देख। | ఓ భారతా! నీవు ద్వాదశ ఆదిత్యులు, ఎనిమిది వసువులు, పదకొండు రుద్రులు, ఇద్దరు అశ్వినీ దేవతలు మరియు నలఫైతోమ్మిది మంది మరుత్ గణాలను చూడు. ఇంకా మానవ లోకంలో నీవు గానీ, మరెవరూ గానీ ఇంతవరకు ఎప్పుడూ చూడని ఎన్నో ఆశ్చర్యకరమైన రూపాలు కూడా చూడు. |
paśhyādityān vasūn rudrān aśhvinau marutas tathā
O Bharata! Behold the twelve Adityas, the eight Vasus, the eleven Rudras, the two Ashwini Kumars, and the forty-nine Maruts. See many other wonderful forms as well, which no one in the human world has ever seen before.
bahūny adṛiṣhṭa-pūrvāṇi paśhyāśhcharyāṇi bhārata।।11.6।।
| इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्। मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि।।11.7।। | ఇహైకస్థం జగత్కృత్స్నం పశ్యాద్య సచరాచరమ్ | మమ దేహే గుడాకేశ యచ్చాన్యద్దృష్టుమిచ్ఛసి।।11.7।। |
| हे गुडाकेश ! आज (अब) इस मेरे शरीर में एक स्थान पर स्थित हुए चराचर सहित सम्पूर्ण जगत् को देखो तथा और भी जो कुछ तुम देखना चाहते हो, उसे भी देखो। | అర్జునా! నా శరీరంలో ఒకే భాగంలో వున్న చరాచరాలతో కూడిన మొత్తం జగత్తు మరియు ఇంకేదైనా కూడా ఈ ఒక్క నా దేహంలోనే ఇప్పుడే చూడగలవు. |
ihaika-sthaṁ jagat kṛitsnaṁ paśhyādya sa-charācharam
O Arjuna! You can now see the whole universe, both moving and unmoving, and whatever else you wish to see, all within My body at one place.
mama dehe guḍākeśha yach chānyad draṣhṭum ichchhasi।।11.7।।
| न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा। दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्।।11.8।। | న తు మాం శక్యసే ద్రష్టుమ్ అనేనైవ స్వచక్షుషా | దివ్యం దదామి తే చక్షుః పశ్య మే యోగమైశ్వరమ్।।11.8।। |
| किंतु –, तू मुझ विश्वरूपधारी परमेश्वरको अपने इन प्राकृत नेत्रोंसे नहीं देख सकेगा। जिन दिव्य नेत्रोंद्वारा तू मुझे देख सकेगा? वे दिव्य नेत्र ( मैं ) तुझे देता हूँ? उनके द्वारा तू मुझ ईश्वरके ऐश्वर्य और योगको अर्थात् अतिशय योगसामर्थ्यको देख. | ఈ నీ సహజమైన కన్నులతో నన్ను నీవు చూడలేవు. కాబట్టి, నీకు నేను దివ్యదృష్టిని అనుగ్రహిస్తాను; నా ఐశ్వర్యయోగాన్ని నీవు చూడు. |
na tu māṁ śhakyase draṣhṭum anenaiva sva-chakṣhuṣhā
You can’t see Me with your normal eyes. So I’m giving you special vision— Now look at My divine power and greatness.
divyaṁ dadāmi te chakṣhuḥ paśhya me yogam aiśhwaram।।11.8।।
| सञ्जय उवाच एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः। दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्।।11.9।। | సంజయ ఉవాచ ఏవముక్త్వా తతో రాజన్ మహాయోగేశ్వరో హరిః | దర్శయామాస పార్థాయ పరమం రూపమైశ్వరమ్।।11.9।। |
| संजय बोला — हे राजा धृतराष्ठ्र इस प्रकार कहनेके अनन्तर महायोगेश्वर श्रीहरिने यानी जो अति महान् और योगेश्वर भी हैं उन नारायणने पृथापुत्र अर्जुनको अपना ईश्वरीय परम रूप — विराट्स्वरूप दिखलाया. | సంజయుడు చెప్పాడు — ఓ రాజా ధృతరాష్ట్రా! ఇలా చెప్పిన తరువాత, మహాయోగేశ్వరుడైన శ్రీహరి అర్జునునికి తన పరమ ఐశ్వర్యమయమైన విశ్వరూపాన్ని చూపించాడు. |
sañjaya uvācha
Sanjaya said — O King Dhritarashtra, after speaking these words, the great Lord of Yoga, Shri Hari (Krishna), revealed His supreme, divine universal form to Arjuna.
evam uktvā tato rājan mahā-yogeśhvaro hariḥ
darśhayām āsa pārthāya paramaṁ rūpam aiśhwaram।।11.9।।
| अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्। अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्।।11.10।। | అనేకవక్తృనయనమ్ అనేకాద్భుతదర్శనమ్ | అనేకదివ్యాభరణం దివ్యానేకోద్యతాయుధమ్।।11.10।। |
| उस अनेक मुख और नेत्रों से युक्त ( जिस रूपमें अनेक मुख और नेत्र हैं), तथा अनेक अद्भुत दर्शनों वाले एवं बहुत से दिव्य भूषणों से युक्त और बहुत से दिव्य शस्त्रों को हाथों में उठाये हुये।। | అనేక ముఖాలు, కనులు ఉన్నవాడు, అనేక అద్భుతమైన రూపాలతో, దివ్యాభరణాలతో అలంకరించబడినవాడు, అనేక దివ్యాయుధాలను ధరించినవాడు. |
aneka-vaktra-nayanam anekādbhuta-darśhanam
He had many faces and eyes, looked amazing in many ways, wore shining heavenly ornaments, and held many bright, powerful weapons.
aneka-divyābharaṇaṁ divyānekodyatāyudham।11.10।।
| दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्। सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्।।11.11।। | దివ్యమాల్యాంబరధరం దివ్యగంధానులేపనమ్ | సర్వాశ్చర్యమయం దేవమ్ అనంతం విశ్వతోముఖమ్।।11.11।। |
| दिव्य माला और वस्त्रों को धारण किये हुये और दिव्य गन्ध का लेपन किये हुये एवं समस्त प्रकार के आश्चर्यों से युक्त अनन्त, विश्वतोमुख (विराट् स्वरूप) परम देव को अर्जुन ने देखा. | దివ్య మాలలతో, దివ్య వస్త్రాలతో అలంకరించబడి, దివ్య సుగంధద్రవ్యాలతో, అనేక అద్భుతాలతో నిండి, అనంతమైన, అన్ని దిశలకూ ముఖమున్న (విశ్వతోముఖమ్) పరమదేవున్ని అర్జునుడు చూశాడు. |
divya-mālyāmbara-dharaṁ divya-gandhānulepanam
Arjuna saw the Supreme Divine—adorned with heavenly garlands and clothes, anointed with sacred fragrances,
sarvāśhcharya-mayaṁ devam anantaṁ viśhvato-mukham।।11.11।।
full of wonders, infinite in form, and facing all directions.
| दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता। यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः।।11.12।। | దివి సూర్యసహస్రస్య భవేద్యుగపదుత్థితా | యది భాః సదృశీ సా స్యాత్ భాసస్తస్య మహాత్మనః।।11.12।। |
| आकाश में सहस्र सूर्यों के एक साथ उदय होने से उत्पन्न जो प्रकाश होगा, वह उस (विश्वरूप) परमात्मा के प्रकाश के सदृश होगा | ఆకాశంలో వేల సూర్యులు ఒకేసారి వెలువడితే కలిగే కాంతి ఆ మహాత్ముడి విశ్వరూపతేజస్సుకు సాటికావచ్చు. |
divi sūrya-sahasrasya bhaved yugapad utthitā
If a thousand suns were to rise in the sky all at once, their light might match the brilliance of that great Supreme Being.
yadi bhāḥ sadṛiśhī sā syād bhāsas tasya mahātmanaḥ।।11.12।।
| तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा। अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा।।11.13।। | తత్రైకస్థం జగత్కృత్స్నం ప్రవిభక్తమనేకధా | అపశ్యద్దేవదేవస్య శరీరే పాండవస్తదా।।11.13।। |
| उस समय अर्जुनने देवोंके देव भगवान् के उस शरीरमें एक जगह स्थित अनेक प्रकारके विभागोंमें विभक्त सम्पूर्ण जगत् को देखा. | అక్కడ అర్జునుడు దేవదేవుడి దేహంలో ఒకేచోట, ఎన్నోవిధాలుగా విభజించబడివున్న సమస్త ప్రపంచాన్నీ చూశాడు. |
tatraika-sthaṁ jagat kṛitsnaṁ pravibhaktam anekadhā
There, Arjuna saw the entire universe, split in countless ways, all contained in one place within the body of the Lord of the Lords.
apaśhyad deva-devasya śharīre pāṇḍavas tadā।।11.13।।
| ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः। प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत।।11.14।। | తతః స విస్మయావిష్టో హృష్టరోమా ధనంజయః | ప్రణమ్య శిరసా దేవం కృతాంజలిరభాషత।।11.14।। |
| भगवान् के विश्वरूपको देखकर अर्जुन बहुत चकित हुए और आश्चर्यके कारण उनका शरीर रोमाञ्चित हो गया। वे हाथ जोड़कर विश्वरूप देवको मस्तकसे प्रणाम करके बोले। | అనంతరం అర్జునుడు ఆశ్చర్యచకితుడై శరీరం పులకరించగా భగవంతుడికి తలవంచి నమస్కరించి చేతులు జోడించి ఇలా చెప్పాడు. |
tataḥ sa vismayāviṣhṭo hṛiṣhṭa-romā dhanañjayaḥ
Seeing the Lord’s universal form, Arjuna was amazed, and his body shivered in wonder.
praṇamya śhirasā devaṁ kṛitāñjalir abhāṣhata।।11.14।।
With folded hands, he bowed his head in reverence to the divine form and spoke.
| अर्जुन उवाच पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्। ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्।।11.15।। | అర్జున ఉవాచ పశ్యామి దేవాంస్తవ దేవ దేహే సర్వాంస్తథా భూతవిశేషసంఘాన్ | బ్రహ్మాణమీశం కమలాసనస్థమ్ ఋషీంశ్చ సర్వానురగాంశ్చ దివ్యాన్ ।।11.15।। |
| अर्जुन ने कहा — हे देव! मैं आपके शरीर में समस्त देवों को तथा अनेक भूतविशेषों के समुदायों को और कमलासन पर स्थित सृष्टि के स्वामी ब्रह्माजी को, ऋषियों को और दिव्य सर्पों को देख रहा हूँ। | అర్జునుడు – ఓ దేవా! నేను నీ శరీరంలో అన్ని దేవతలను, అనేక భూతసమూహాలను, మరియు కమలాసనంలో కూర్చొని ఉన్న సృష్టి యొక్క స్వామి బ్రహ్మాను, ఋషులను మరియు దివ్య నాగలను చూస్తున్నాను. |
arjuna uvācha
Arjuna said: “O Lord, I see all the gods in Your body, along with the groups of various living beings, the Creator Brahma seated on the lotus, the sages, and the divine serpents.
paśhyāmi devāns tava deva dehe
sarvāns tathā bhūta-viśheṣha-saṅghān
brahmāṇam īśhaṁ kamalāsana-stham
ṛiṣhīnśh cha sarvān uragānśh cha divyān।।11.15।।
| अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्। नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप।।11.16।। | అనేకబాహూదరవక్తృనేత్రం పశ్యామి త్వాం సర్వతో௨నంతరూపమ్ | నాంతం న మధ్యం న పునస్తవాదిం పశ్యామి విశ్వేశ్వర విశ్వరూప।।11.16।। |
| हे विश्वेश्वर! मैं आपकी अनेक बाहु, उदर, मुख और नेत्रों से युक्त तथा सब ओर से अनन्त रूपों वाला देखता हूँ। हे विश्वरूप! मैं आपके न अन्त को देखता हूँ और न मध्य को और न आदि को | విశ్వేశ్వరా! ఎన్నో భుజాలు, ఉదరములు, ముఖాలు, కళ్ళు కలిగిన నీ అనంతరూపాన్ని అంతటా చూస్తున్నాను. విశ్వరూపా నీ తుదీ, మొదలూ, మధ్యా మాత్రం నాకు కానరావడం లేదు. |
aneka-bāhūdara-vaktra-netraṁ
O Lord of the Universe! I see You with infinite forms, having countless arms, stomachs, faces, and eyes, stretching in all directions. O Universal Form! I can see neither Your beginning, nor middle, nor end.
paśhyāmi tvāṁ sarvato ’nanta-rūpam
nāntaṁ na madhyaṁ na punas tavādiṁ
paśhyāmi viśhveśhvara viśhva-rūpa।।11.16।।
| किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतोदीप्तिमन्तम्। पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ता द्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्।।11.17।। | కిరీటినం గదినం చక్రిణం చ తేజోరాశిం సర్వతో దీప్తిమంతమ్ | పశ్యామి త్వాం దుర్నిరీక్ష్యం సమంతాత్ దీప్తానలార్కద్యుతిమప్రమేయమ్।।11.17।। |
| मैं आपका मुकुटयुक्त, गदायुक्त और चक्रधारण किये हुये तथा सब ओर से प्रकाशमान् तेज का पुंज, दीप्त अग्नि और सूर्य के समान ज्योतिर्मय, देखने में अति कठिन और अप्रमेयस्वरूप सब ओर से देखता हूँ | కిరీటముతో, చక్ర-గద ఆయుధములు కలిగి సర్వత్రా ప్రకాశించుచున్న నీ యొక్క ఆశ్చర్యచకిత స్వరూపమును దర్శిస్తున్నాను. సూర్యునిలా అన్ని దిశలలో అగ్నిని విరజిమ్ముతున్న నీ తేజస్సుచే నిన్ను చూడటానికి కష్టతరంగా ఉన్నది. |
kirīṭinaṁ gadinaṁ chakriṇaṁ cha
see Your form, adorned with a crown, and armed with the club and disc, shining everywhere as the abode of splendor. It is hard to look upon You in the blazing fire of Your effulgence, which is radiating like the sun in all directions.
tejo-rāśhiṁ sarvato dīptimantam
paśhyāmi tvāṁ durnirīkṣhyaṁ samantād
dīptānalārka-dyutim aprameyam।।11.17।।
| त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्। त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे।।11.18।। | త్వమక్షరం పరమం వేదితవ్యం త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్ | త్వమవ్యయః శాశ్వతధర్మగోప్తా సనాతనస్త్వం పురుషో మతో మే।।11.18।। |
| आप ही जाननेयोग्य परम अक्षर (अक्षरब्रह्म) हैं, आप ही इस सम्पूर्ण विश्वके परम आश्रय हैं, आप ही सनातनधर्मके रक्षक हैं और आप ही अविनाशी सनातन पुरुष हैं — ऐसा मैं मानता हूँ. | నీవే ఈ సృష్టిలో తెలుసుకోదగ్గ అక్షర తత్వం (చిరస్థాయిగా ఉండే సత్యం). ఈ విశ్వానికి ముఖ్యాధారమైన వాడవనీ, నాశనరహితుడవని, శాశ్వత ధర్మాలను రక్షించే వావనీ. మరియు నీవే పురాణపురుషుడవనీ నా నమ్మకం. |
tvam akṣharaṁ paramaṁ veditavyaṁ
You are the eternal truth that is to be known. You are the ultimate support of this universe. You are unchanging and the protector of eternal righteousness. I believe You are the everlasting, supreme person.
tvam asya viśhvasya paraṁ nidhānam
tvam avyayaḥ śhāśhvata-dharma-goptā
sanātanas tvaṁ puruṣho mato me।।11.18।।
| अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्। पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रम् स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्।।11.19।। | అనాదిమధ్యాంతమనంతవీర్యం అనంతబాహుం శశిసూర్యనేత్రమ్ | పశ్యామి త్వాం దీప్తిహుతాశవక్త్రం స్వతేజసా విశ్వమిదం తపంతమ్।।11.19।। |
| आपको मैं आदि, मध्य और अन्तसे रहित, अनन्त प्रभावशाली, अनन्त भुजाओंवाले, चन्द्र और सूर्यरूप नेत्रोवाले, प्रज्वलित अग्निके समान मुखोंवाले और अपने तेजसे संसारको संतप्त करते हुए देख रहा हूँ | నీవు ఆది-మధ్య-అంతము లేనివాడవు; నీ శక్తి అపరిమితమైనది. నీకు అనంతమైన బాహువులు కలవు; సూర్యచంద్రులు నీ నేత్రముల వంటివి మరియు అగ్నినీ నోరు వంటిది. సమస్త సృష్టిని నీ తేజస్సుచే వెచ్చగా ఉత్తేజ పరుచుతున్నటువంటి నిన్ను, నేను దర్శిస్తున్నాను. |
anādi-madhyāntam ananta-vīryam
You have no beginning, middle, or end—Your power is infinite. You have countless arms, and Your eyes are like the sun and the moon. I see Your mouth blazing like fire. With Your own radiance, Your fiery presence enflames all of creation.
ananta-bāhuṁ śhaśhi-sūrya-netram
paśhyāmi tvāṁ dīpta-hutāśha-vaktraṁ
sva-tejasā viśhvam idaṁ tapantam।।11.19।।
| द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः। दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्।।11.20।। | ద్యావాపృథివ్యోరిదమంతరం హి వ్యాప్తం త్వయైకేన దిశశ్చ సర్వాః | దృష్ట్వాద్భుతం రూపముగ్రం తవేదం లోకత్రయం ప్రవ్యథితం మహాత్మన్।।11.20।। |
| हे महात्मन् ! स्वर्ग और पृथ्वी के मध्य का यह आकाश तथा समस्त दिशाएं अकेले आप से ही व्याप्त हैं; आपके इस अद्भुत और उग्र रूप को देखकर तीनों लोक अतिव्यथा (भय) को प्राप्त हो रहे हैं। | ఓ మహాత్మా! స్వర్గం మరియు భూమి మధ్య ఉన్న అంతరిక్షం, అలాగే అన్ని దిశలూ నీ ఒక్కనివల్లే నిండి ఉన్నాయి. నీ ఈ అద్భుతమైన, భయంకరమైన రూపాన్ని చూసి మూడు లోకాలూ తీవ్ర భయానికి లోనవుతున్నాయి. |
anādi-madhyāntam ananta-vīryam
O Great Soul! The space between heaven and earth, and all the directions, are filled solely by You. Seeing Your wondrous and fierce form, all three worlds are overwhelmed with fear.
ananta-bāhuṁ śhaśhi-sūrya-netram
paśhyāmi tvāṁ dīpta-hutāśha-vaktraṁ
sva-tejasā viśhvam idaṁ tapantam।।11.20।।
| अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति। स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः।।11.21।। | అమీ హి త్వాం సురసంఘా విశంతి కేచిద్భీతాః ప్రాఞ్జలయో గృణంతి | స్వస్తీత్యుక్త్వా మహర్షిసిద్ధసంఘాః స్తువన్తి త్వాం స్తుతిభిః పుష్కలాభిః।।11.21।। |
| ये समस्त देवताओं के समूह आप में ही प्रवेश कर रहे हैं और कई भयभीत होकर हाथ जोड़े हुए आप की स्तुति करते हैं; महर्षि और सिद्धों के समुदाय ‘कल्याण होवे’ (स्वस्तिवाचन करते हुए) ऐसा कहकर, उत्तम (या सम्पूर्ण) स्रोतों द्वारा आपकी स्तुति करते हैं. | ఈ దేవతాసమూహాలు నీలో ప్రవేశిస్తున్నాయి. కొంతమంది భీతితో చేతులు జోడించి నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నారు. మహర్షులు, సిద్ధుల సమూహాలు మంగళవాక్యాలతో నిన్ను స్తుతిస్తున్నారు. |
dyāv ā-pṛithivyor idam antaraṁ hi
The celestial beings enter into You with reverence, some trembling in fear, bow with folded hands and chant Your name. Great sages and perfected souls glorify You with abundant hymns of praise.
vyāptaṁ tvayaikena diśhaśh cha sarvāḥ
dṛiṣhṭvādbhutaṁ rūpam ugraṁ tavedaṁ
loka-trayaṁ pravyathitaṁ mahātman।।11.21।।
| रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्िवनौ मरुतश्चोष्मपाश्च। गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे।।11.22।। | రుద్రాదిత్యా వసవో యే చ సాధ్యాః విశ్వే௨శ్వినౌ మరుతశ్చోష్మపాశ్చ | గంధర్వయక్షాసురసిద్ధసంఘా వీక్షంతే త్వాం విస్మితాశ్చైవ సర్వే।।11.22।। |
| जो ग्यारह रुद्र, बारह आदित्य, आठ वसु, बारह साध्यगण, दस विश्वेदेव और दो अश्विनीकुमार, उनचास मरुद्गण, सात पितृगण तथा गन्धर्व, यक्ष, असुर और सिद्धोंके समुदाय हैं, वे सभी चकित होकर आपको देख रहे हैं | రుద్రులు, ఆదిత్యులు, వసువులు, సాధ్యులు, విశ్వేదేవతలు, అశ్వినీ దేవతలు, మరుత్తులు, పితృదేవతలు, గంధర్వయక్షసిద్ధ అసురసంఘాలు–వీళ్ళంతా నిన్ను విస్మయంతో చూస్తున్నారు. |
rudrādityā vasavo ye cha sādhyā
The Rudras, Adityas, Vasus, Sadhyas, Vishvadevas, Ashvins, Maruts, and the spirits of ancestors— along with Gandharvas, Yakshas, Asuras, and Siddhas—all gaze upon You in awe and wonder.
viśhve ’śhvinau marutaśh choṣhmapāśh cha
gandharva-yakṣhāsura-siddha-saṅghā
vīkṣhante tvāṁ vismitāśh chaiva sarve।।11.22।।
| रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम्। बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्।।11.23।। | రూపం మహత్తే బహువక్త్రనేత్రం మహాబాహో బహుబాహూరుపాదమ్ | బహూదరం బహుదంష్ట్రాకరాలం దృష్ట్వా లోకాః ప్రవ్యథితాస్తథాహమ్।।11.23।। |
| हे महाबाहो! आपके बहुत मुखों और नेत्रोंवाले, बहुत भुजाओं, जंघाओं और चरणोंवाले, बहुत उदरोंवाले, बहुत विकराल दाढ़ोंवाले महान् रूपको देखकर सब प्राणी व्यथित हो रहे हैं तथा मैं भी व्यथित हो रहा हूँ। | నీ మహత్తరమైన రూపం — అనేక ముఖాలు, కళ్ళు, భుజాలు, చేతులు, కాళ్ళు, అనేక పొట్టలు, భయంకరమైన పదునైన పళ్ళతో కూడిన ముఖాలను చూచి లోకమంతా భయంతో వణికిపోతుంది; నేను కూడా అలాగే భయంతో ఉన్నాను |
rūpaṁ mahat te bahu-vaktra-netraṁ
O mighty-armed one, Your vast form with many faces, eyes, arms, legs, stomachs, and terrifying jaws filled with sharp teeth is dreadful to behold. Seeing this, all the worlds are trembling in fear—and so am I.
mahā-bāho bahu-bāhūru-pādam
bahūdaraṁ bahu-danṣhṭrā-karālaṁ
dṛiṣhṭvā lokāḥ pravyathitās tathāham।।11.23।।
| नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्। दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो।।11.24।। | నభఃస్పృశం దీప్తమనేకవర్ణం వ్యాప్తాననం దీప్తవిశాలనేత్రమ్ | దృష్ట్వా హి త్వాం ప్రవ్యథితాంతరాత్మా ధృతిం న విందామి శమం చ విష్ణో।।11.24।। |
| हे विष्णो ! आपके अनेक देदीप्यमान वर्ण हैं, आप आकाशको स्पर्श कर रहे हैं, आपका मुख फैला हुआ है आपके नेत्र प्रदीप्त और विशाल हैं। ऐसे आपको देखकर भयभीत अन्तःकरणवाला मैं धैर्य और शान्तिको प्राप्त नहीं हो रहा हूँ | ఆకాశాన్ని తాకే నీ దీప్తిమంతమైన, అనేక రంగులతో కూడిన రూపాన్ని, విస్తృత ముఖాలను మరియు ప్రకాశించే విశాల కళ్ళతో కూడిన రూపాన్ని చూసి, నా అంతరాత్మ భయంతో వణుకుతుంది, ఓ విష్ణో! నేను నా ధైర్యాన్ని కోల్పోయాను, శాంతిని పొందలేకపోతున్నాను. |
nabhaḥ-spṛiśhaṁ dīptam aneka-varṇaṁ
O Vishnu! Seeing Your radiant form, reaching to the sky, glowing with many colors, wide open blazing eyes, and countless faces, my inner self trembles with fear. I have lost all courage and find no peace within.
vyāttānanaṁ dīpta-viśhāla-netram
dṛiṣhṭvā hi tvāṁ pravyathitāntar-ātmā
dhṛitiṁ na vindāmi śhamaṁ cha viṣhṇo।।11.24।।
| दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि। दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.25।। | దంష్ట్రాకరాలాని చ తే ముఖాని దృష్ట్వైవ కాలానలసన్నిభాని | దిశో న జానే న లభే చ శర్మ ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస।।11.25।। |
| आपके विकराल दाढ़ों (दांतों) वाले और प्रलयाग्नि के समान प्रज्वलित मुखों को देखकर, मैं न दिशाओं को जान पा रहा हूँ और न शान्ति को प्राप्त हो रहा हूँ; इसलिए हे देवेश! हे जगन्निवास! आप प्रसन्न हो जाइए | కోరలతో భయంకరంగా ప్రళయకాలంలోని అగ్నిలాగ కానవస్తున్న నీ ముఖాలను చూచి నాకు దిక్కుతోచట్లేదు, దేవేశా! జగన్నివాసా! ప్రసన్నుడవుకమ్ము. |
danṣhṭrā-karālāni cha te mukhāni
Seeing Your terrifying mouths with fierce teeth, blazing like the fire of destruction, I can no longer discern the directions nor find any peace; therefore, O Lord of the gods! O Dweller of the universe! Please be gracious.”
dṛiṣhṭvaiva kālānala-sannibhāni
diśho na jāne na labhe cha śharma
prasīda deveśha jagan-nivāsa।।11.25।।
| अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः। भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथाऽसौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः।।11.26।। | అమీ చ త్వాం ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రాః సర్వే సహైవావనిపాలసంఘైః | భీష్మో ద్రోణః సూతపుత్రస్తథాసౌ సహాస్మదీయైరపి యోధముఖ్యైః।।11.26।। |
| और ये समस्त धृतराष्ट्र के पुत्र राजाओं के समुदाय सहित आप में प्रवेश करते हैं। भीष्म, द्रोण तथा कर्ण और हमारे पक्ष के भी प्रधान योद्धाओं के सहित. | ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు, అనేక రాజులతో పాటు, భీష్ముడు, ద్రోణుడు, సూతపుత్రుడు (కర్ణుడు), మరియు మన వైపు ఉన్న ప్రముఖ యోధులంతా మీ లోనికి ప్రవేశిస్తున్నారు. |
amī cha tvāṁ dhṛitarāśhtrasya putrāḥ
The sons of Dhritarashtra, along with many kings, Bhishma, Drona, and the son of a charioteer (Karna), as well as the chief warriors on our side, are all entering into You.
sarve sahaivāvani-pāla-saṅghaiḥ
bhīṣhmo droṇaḥ sūta-putras tathāsau
sahāsmadīyair api yodha-mukhyaiḥ।।11.26।।
| वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि। केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः।।11.27।। | వక్త్రాణి తే త్వరమాణా విశంతి దంష్ట్రాకరాలాని భయానకాని | కేచిద్విలగ్నా దశనాంతరేషు సందృశ్యంతే చూర్ణితైరుత్తమాంగైః।।11.27।। |
| तीव्र वेग से आपके विकराल दांतों वाले भयानक मुखों में प्रवेश करते हैं और कई एक चूर्णित शिरों सहित आपके दांतों के बीच में फँसे हुए दिख रहे हैं। | యోధులు భయంకరమైన నీ మొఖాలలో వేగంగా ప్రవేశిస్తున్నారు. కొంతమంది నీ భయానక దంతాల మధ్య చిక్కుకుని, వారి తలలు నలిగిపోయినవిగా కనిపిస్తున్నారు. |
vaktrāṇi te tvaramāṇā viśhanti
See how the warriors are rushing into Your terrifying mouths with dreadful teeth. Some are caught between Your jaws, and their heads are being crushed.
danṣhṭrā-karālāni bhayānakāni
kechid vilagnā daśhanāntareṣhu
sandṛiśhyante chūrṇitair uttamāṅgaiḥ।।11.27।।
| यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति। तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति।।11.28।। | యథా నదీనాం బహవో௨0బువేగాః సముద్రమేవాభిముఖా ద్రవంతి | తథా తవామీ నరలోకవీరాః విశంతి వక్త్రాణ్యభివిజ్వలంతి।।11.28।। |
| जैसे नदियोंके बहुत-से जलके प्रवाह स्वाभाविक ही समुद्रके सम्मुख दौड़ते हैं, ऐसे ही वे संसारके महान् शूरवीर आपके प्रज्वलित मुखोंमें प्रवेश कर रहे हैं। | ఎలా నదులన్నీ సహజంగా సముద్రంలో కలిసిపోతాయో, అలాగే ప్రపంచంలోని గొప్ప యోధులు నీ అగ్నిలాంటి మొఖాల్లో ప్రవేశిస్తున్నారు. |
yathā nadīnāṁ bahavo ’mbu-vegāḥ
Just as many rivers naturally flow into the ocean, in the same way, the great warriors of the world are entering into Your blazing mouths.
samudram evābhimukhā dravanti
tathā tavāmī nara-loka-vīrā
viśhanti vaktrāṇy abhivijvalanti।।11.28।।
| यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः। तथैव नाशाय विशन्ति लोका स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः।।11.29।। | యథా ప్రదీప్తం జ్వలనం పతంగాః విశంతి నాశాయ సమృద్ధవేగాః | తథైవ నాశాయ విశంతి లోకాః తవాపి వక్త్రాణి సమృద్ధవేగాః।।11.29।। |
| जैसे पतंगे अपने नाश के लिए प्रज्वलित अग्नि में अतिवेग से प्रवेश करते हैं, वैसे ही ये लोग भी अपने नाश के लिए आपके मुखों में अतिवेग से प्रवेश कर रहे हैं।। | ఎలాగైతే మిడతలు అతి వేగంగా మండుతున్న అగ్నిలో ప్రవేశించి నశిస్తాయో, అలాగే ప్రజలంతా మహావేగంగా నీ ముఖాల్లో ప్రవేశించి నశిస్తున్నారు. |
yathā pradīptaṁ jvalanaṁ pataṅgā
Just as insects (moths) rush swiftly into a blazing lamp and perish, in the same way, people of this world are rushing into Your fiery mouths to be destroyed.
viśhanti nāśhāya samṛiddha-vegāḥ
tathaiva nāśhāya viśhanti lokās
tavāpi vaktrāṇi samṛiddha-vegāḥ।।11.29।।
| लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ता ल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः। तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो।।11.30।। | లేలిహ్యసే గ్రసమానః సమంతాత్ లోకాన్ సమగ్రాన్వదనైర్జ్వలద్భిః | తేజోభిరాపూర్య జగత్సమగ్రం భాసస్తవోగ్రాః ప్రతపంతి విష్ణో।।11.30।। |
| हे विष्णो! आप प्रज्वलित मुखों के द्वारा इन समस्त लोकों का ग्रसन करते हुए आस्वाद ले रहे हैं, आपका उग्र प्रकाश सम्पूर्ण जगत् को तेज के द्वारा परिपूर्ण करके तपा रहा है।। | ఓ విష్ణుమూర్తీ! నీ అగ్నిమయమైన ముఖాల ద్వారా నీకు సమస్త లోకాలను గ్రసిస్తూ ఆనందంగా ఆస్వాదిస్తున్నావు. నీ ఉగ్ర తేజస్సు సమస్త జగత్తినీ కాంతితో నింపి వేడెక్కిస్తోంది. |
lelihyase grasamānaḥ samantāl
O Vishnu! Through Your blazing mouths, You are devouring all the worlds and enjoying it. Your fierce radiance is filling the entire universe and scorching it with heat.
lokān samagrān vadanair jvaladbhiḥ
tejobhir āpūrya jagat samagraṁ
bhāsas tavogrāḥ pratapanti viṣhṇo।।11.30।।
| आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद। विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्।।11.31।। | ఆఖ్యాహి మే కో భవానుగ్రరూపో నమో௨స్తు తే దేవవర ప్రసీద | విజ్ఞాతుమిచ్ఛామి భవంతమాద్యం న హి ప్రజానామి తవ ప్రవృత్తిమ్ ।।11.31।। |
| मुझे यह बताइये कि उग्ररूपवाले आप कौन हैं? हे देवताओंमें श्रेष्ठ ! आपको नमस्कार है। आप प्रसन्न होइये। आदिरूप आपको मैं तत्त्वसे जानना चाहता हूँ; क्योंकि मैं आपकी प्रवृत्तिको नहीं जानता। | ఓ దేవతలలో శ్రేష్ఠుడవైన ప్రభూ! ఈ ఉగ్రరూపాన్ని ధరించిన మీరు ఎవరో నాకు చెప్పండి. మీకు నమస్కారం. దయచేసి ప్రసన్నుడవుకమ్ము, మీ అసలు స్వరూపాన్ని తెలుసుకోదలచాను, మీ ప్రవృత్తి ( కార్యతత్వం ) నాకు స్పష్టంగా అర్థం కావడం లేదు. |
ākhyāhi me ko bhavān ugra-rūpo
O Lord, supreme among the gods! Please tell me — who are You in this terrible form? I bow down to You. Please be gracious. I wish to know Your true nature, because I do not understand what You intend to do.
namo ’stu te deva-vara prasīda
vijñātum ichchhāmi bhavantam ādyaṁ
na hi prajānāmi tava pravṛittim।।11.31।।
| श्री भगवानुवाच कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः।।11.32।। | శ్రీ భగవానువాచ కాలో௨స్మి లోకక్షయకృత్ ప్రవృద్ధో లోకాన్ సమాహర్తుమిహ ప్రవృత్తః | ఋతే௨పి త్వాం న భవిష్యంతి సర్వే యే௨వస్థితాః ప్రత్యనీకేషు యోధాః।।11.32।। |
| श्रीभगवान् बोले — मैं सम्पूर्ण लोकोंका क्षय करनेवाला (प्रवृद्ध) बढ़ा हुआ काल हूँ, और इस समय मैं इन सब लोगोंका संहार करनेके लिये यहाँ आया हूँ। तुम्हारे प्रतिपक्षमें जो योद्धालोग खड़े हैं, वे सब तुम्हारे युद्ध किये बिना भी नहीं रहेंगे। | శ్రీ భగవానువాచ! నేను ఈ లోకాలన్నిటినీ నశింపచేయడానికై పెరుగుతున్న మహా కాలుడిని. ప్రస్తుతం, ఈ సమస్త లోకాలను ( ప్రజలను) సంహరించేందుకు నేను ఇక్కడికి వచ్చాను.నీవు యుద్ధం చేయకపోయినా శత్రుసైన్యంలో ఎవరూ మిగలరు. |
śhrī-bhagavān uvācha
I am Time — the mighty destroyer of worlds. I have come to wipe out all beings. Even without your involvement, the warriors standing against you shall meet their end.
kālo ’smi loka-kṣhaya-kṛit pravṛiddho
lokān samāhartum iha pravṛittaḥ
ṛite ’pi tvāṁ na bhaviṣhyanti sarve
ye ’vasthitāḥ pratyanīkeṣhu yodhāḥ।।11.32।।
| तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्। मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्।।11.33।। | తస్మాత్ త్వముత్తిష్ఠ యశో లభస్వ జిత్వా శత్రూన్ భుంక్ష్వ రాజ్యం సమృద్ధమ్ | మయైవేతే నిహతాః పూర్వమేవ నిమిత్తమాత్రం భవ సవ్యసాచిన్।।11.33।। |
| इसलिये तुम युद्धके लिये खड़े हो जाओ और यशको प्राप्त करो तथा शत्रुओंको जीतकर धन-धान्यसे सम्पन्न राज्यको भोगो। ये सभी मेरे द्वारा पहलेसे ही मारे हुए हैं। हे सव्यसाचिन् ! तुम निमित्तमात्र बन जाओ। | కాబట్టి నీవు యుద్ధానికి సిద్ధపడు — విజయాన్ని పొందు, మరియు శత్రువులపై గెలిచి సమృద్ధమైన రాజ్యం అనుభవించు. ఈ యోధులంతా నా చేత ముందే సంహరించబడ్డారు. ఓ సవ్యసాచీ (అర్జునా)! నీవు కేవలం నిమిత్తమాత్రుడవు కమ్ము. |
tasmāt tvam uttiṣhṭha yaśho labhasva
“Therefore, rise up and fight! Win glory, conquer your foes, and enjoy a flourishing kingdom. These warriors have already been slain by Me. O skillful archer (Savyasachi), you become the instrument for this cause.
jitvā śhatrūn bhuṅkṣhva rājyaṁ samṛiddham
mayaivaite nihatāḥ pūrvam eva
nimitta-mātraṁ bhava savya-sāchin।।11.33।।
| द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान्। मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्।।11.34।। | ద్రోణం చ భీష్మం చ జయద్రథం చ కర్ణం తథాన్యానపి యోధవీరాన్ | మయా హతాంస్త్వం జహి మా వ్యథిష్ఠా యుధ్యస్వ జేతాసి రణే సపత్నాన్।।11.34।। |
| द्रोण, भीष्म, जयद्रथ और कर्ण तथा अन्य सभी मेरे द्वारा मारे हुए शूरवीरोंको तुम मारो। तुम व्यथा मत करो और युद्ध करो। युद्धमें तुम निःसन्देह वैरियोंको जीतोगे। | ద్రోణుడు, భీష్ముడు, జయద్రథుడు, కర్ణుడు మరియు ఇతర శూరవీరులు నా చేత ముందే చనిపోయారు. కాబట్టి నీవు యుద్ధం చేయు — భయపడవద్దు ఈ యుద్ధంలో నీవు ఎలాంటి సందేహం లేకుండా శత్రువులపై విజయం సాధిస్తావు. |
droṇaṁ cha bhīṣhmaṁ cha jayadrathaṁ cha
Drona, Bhishma, Jayadratha, Karna, and all the other brave warriors have already been killed by Me. So you just fight — do not be afraid. Without doubt, you will conquer your enemies in this battle.
karṇaṁ tathānyān api yodha-vīrān
mayā hatāṁs tvaṁ jahi mā vyathiṣhṭhā
yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān।।11.34।।
| सञ्जय उवाच एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी। नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य।।11.35।। | ఏతచ్ఛ్రుత్వా వచనం కేశవస్య కృతాంజలిర్వేపమానః కిరీటీ | నమస్కృత్వా భూయ ఏవాహ కృష్ణం సగద్గదం భీతభీతః ప్రణమ్య।।11.35।। |
| सञ्जय ने कहा — भगवान् केशवका यह वचन सुनकर भयसे कम्पित हुए किरीटी अर्जुन हाथ जोड़कर नमस्कार करके और अत्यन्त भयभीत होकर फिर प्रणाम करके गद्गदं वाणीसे भगवान् कृष्णसे बोले। | సంజయ ఉవాచ ! భగవాన్ కేశవుని ఈ మాటలు విన్న అర్జునుడు భయంతో కంపించి, చేతులు జోడించి నమస్కరించి, అత్యంత భయభీతుడై తిరిగి నమస్కరించి, గధ్గద స్వరంతో భగవాన్ శ్రీకృష్ణుని వద్ద మనవి చేసాడు. |
sañjaya uvācha
Sanjaya said:
etach chhrutvā vachanaṁ keśhavasya
kṛitāñjalir vepamānaḥ kirīṭī
namaskṛitvā bhūya evāha kṛiṣhṇaṁ
sa-gadgadaṁ bhīta-bhītaḥ praṇamya।।11.35।।
Hearing these words of Lord Keshava, the crown-wearing Arjuna became overwhelmed with fear. With folded hands, he bowed down and, trembling in fear, spoke to Lord Krishna in a choked voice, once again offering his respects.
| अर्जुन उवाच स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च। रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः।।11.36।। | అర్జున ఉవాచ స్థానే హృషీకేశ తవ ప్రకీర్త్యా జగత్ప్రహృష్యత్యనురజ్యతే చ | రక్షాంసి భీతాని దిశో ద్రవన్తి సర్వే నమస్యన్తి చ సిద్ధసంఘాః।।11.36।। |
| अर्जुन ने कहा — यह योग्य ही है कि आपके कीर्तन से जगत् अति हर्षित होता है और अनुराग को भी प्राप्त होता है। भयभीत राक्षस लोग समस्त दिशाओं में भागते हैं और समस्त सिद्धगणों के समुदाय आपको नमस्कार करते हैं | అర్జున ఉవాచ ప్రభూ! మీ మహిమలను విన్న ప్రపంచం ఆనందంతో ఉప్పొంగుతోంది మరియు అనురాగం పొందుతున్నది. భయపడిన రాక్షసులు అన్ని దిశలలో పారిపోతున్నారు, మరియు సిద్ధుల సమూహం మిమ్మల్ని నమస్కరిస్తోంది. |
arjuna uvācha
Arjuna said: O Lord, it is only right that the world rejoices in Your glories and becomes devoted to You. Terrified demons flee in all directions, and hosts of perfected beings bow down to You in reverence.
sthāne hṛiṣhīkeśha tava prakīrtyā
jagat prahṛiṣhyaty anurajyate cha
rakṣhānsi bhītāni diśho dravanti
sarve namasyanti cha siddha-saṅghāḥ ।।11.36।।
| कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे। अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्।।11.37।। | కస్మాచ్చ తే న నమేరన్మహాత్మన్ గరీయసే బ్రహ్మణో௨ప్యాదికర్త్రే | అనంత దేవేశ జగన్నివాస త్వమక్షరం సదసత్తత్పరం యత్ ।।11.37।। |
| हे महात्मन् ! गुरुओंके भी गुरु और ब्रह्माके भी आदिकर्ता आपके लिये (वे सिद्धगण) नमस्कार क्यों नहीं करें? क्योंकि हे अनन्त ! हे देवेश ! हे जगन्निवास ! आप अक्षरस्वरूप हैं; आप सत् भी हैं, असत् भी हैं, और सत्-असत् से पर भी जो कुछ है, वह भी आप ही हैं। | ఓ మహాత్మా! మీరు గురువులకు కూడా గురువు, బ్రహ్మాకు కూడా ఆదికర్త. కాబట్టి, సిద్ధులు మిమ్మల్ని నమస్కరించకపోవడం ఎలా సాధ్యము? ఓ అనంతుడా! ఓ దేవతల అధిపతీ! ఓ జగత్తుకు నివాసమైనవాడా! మీరే అక్షరస్వరూపి — మారని స్వరూపం కలవారు. మీరే సత్ అసత్ కూడా అంతేకాదు సత్-అసత్కు అతీతమైనటువంటివారు కూడా మీరే. |
kasmāch cha te na nameran mahātman
O Great One! You are the teacher of even the greatest teachers — the original creator, even before Brahma. So why wouldn’t the (Sadhus) perfected beings bow to You? O Infinite One, Lord of the gods, and shelter of the universe! You are the imperishable — beyond change. You are being (sat), non-being (asat), and that which is beyond both.
garīyase brahmaṇo ’py ādi-kartre
ananta deveśha jagan-nivāsa
tvam akṣharaṁ sad-asat tat paraṁ yat।।11.37।।
| त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्। वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप।।11.38।। | త్వమాదిదేవః పురుషః పురాణః త్వమస్య విశ్వస్య పరం నిధానమ్ | వేత్తాసి వేద్యం చ పరం చ ధామ త్వయా తతం విశ్వమనంతరూప।।11.38।। |
| आप ही आदिदेव और पुराणपुरुष हैं तथा आप ही इस संसारके परम आश्रय हैं। आप ही सबको जाननेवाले, जाननेयोग्य और परमधाम हैं। हे अनन्तरूप ! आपसे ही सम्पूर्ण संसार व्याप्त है। | నీవు ఆదిదేవుడవు, పురాతనమైన పురుషుడవు, మరియు ఈ జగత్తుకు పరమ ఆధారుడవు;. సర్వమూ తెలిసినవాడవు, తెలుసుకోదగ్గవాడవు, మరియు పరమ గమ్యస్థానం కూడా నీవే ఓ అనంతరూపుడా! ఈ సమస్త సృష్టి మీ ద్వారానే వ్యాపించివున్నది. |
tvam ādi-devaḥ puruṣhaḥ purāṇas
You are the primordial, eternal divine being, the eternal, ancient Person and the ultimate support of this universe. You alone are the knower of all, the one truly worth knowing, and the supreme goal of life. O Infinite Form! The entire universe is filled and sustained by You.
tvam asya viśhvasya paraṁ nidhānam
vettāsi vedyaṁ cha paraṁ cha dhāma
tvayā tataṁ viśhvam ananta-rūpa।।11.38।।
| वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च। नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते।।11.39।। | వాయుర్యమో௨గ్నిర్వరుణ శ్శశాంకః ప్రజాపతిస్త్వం ప్రపితామహశ్చ | నమో నమస్తే௨స్తు సహస్రకృత్వః పునశ్చ భూయో௨పి నమో నమస్తే ।।11.39।। |
| आप ही वायु, यमराज, अग्नि, वरुण, चन्द्रमा, दक्ष आदि प्रजापति और प्रपितामह (ब्रह्माजीके भी पिता) हैं। आपको हजारों बार नमस्कार हो! नमस्कार हो ! ! और फिर भी आपको बार-बार नमस्कार हो ! नमस्कार हो ! | వాయువు, యముడు, అగ్ని, వరుణుడు, చంద్రుడు, బ్రహ్మదేవుడు అతని తండ్రి కూడా నీవే. నీకు అనేక వేల నమస్కారాలు. మళ్ళీ మళ్ళీ నమస్కారాలు. |
vāyur yamo ’gnir varuṇaḥ śhaśhāṅkaḥ
You are Vayu (the wind god), Yama (the god of death), Agni (the fire god), Varuna (the water god), the Moon, and Prajapati Daksha. You are also the great grandsire — even beyond Brahma. A thousand times I bow to You! I bow again and again! Endlessly I offer You my salutations!
prajāpatis tvaṁ prapitāmahaśh cha
namo namas te ’stu sahasra-kṛitvaḥ
punaśh cha bhūyo ’pi namo namas te।।11.39।।
| नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व। अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः।।11.40।। | నమః పురస్తాదథ పృష్ఠతస్తే నమో௨స్తు తే సర్వత ఏవ సర్వ | అనంతవీర్యామితవిక్రమస్త్వం సర్వం సమాప్నోషి తతో௨సి సర్వః।।11.40।। |
| हे सर्व ! आपको आगेसे भी नमस्कार हो ! पीछेसे भी नमस्कार हो ! सब ओरसे ही नमस्कार हो ! हे अनन्तवीर्य ! अमित विक्रमवाले आपने सबको समावृत कर रखा है; अतः सब कुछ आप ही हैं। | నీకు ముందు, వెనుక, అన్ని దిశల నుండీ నా వినమ్ర నమస్కారాలు! ఓ సర్వస్వరూపుడా! నీ అపార శక్తి, అమిత విక్రమం అంతులేనివి. నీవు సర్వత్రా వ్యాపించివున్నావు కనుక, సర్వమూ నీవే. |
namaḥ purastād atha pṛiṣhṭhatas te
O All-Encompassing One! Salutations to You from the front, from behind, and from all sides! O One with infinite strength and immeasurable power, You have enveloped everything — therefore, You are everything.
namo ’stu te sarvata eva sarva
ananta-vīryāmita-vikramas tvaṁ
sarvaṁ samāpnoṣhi tato ’si sarvaḥ।।11.40।।
| सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति। अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि।।11.41।। | సఖేతి మత్వా ప్రసభం యదుక్తం హే కృష్ణ! హే యాదవ! హే సఖేతి| అజానతా మహిమానం తవేదం మయా ప్రమాదాత్ ప్రణయేన వాపి।।11.41।। |
| हे भगवन्! आपको सखा मानकर आपकी इस महिमा को न जानते हुए मेरे द्वारा प्रमाद से अथवा प्रेम से भी “हे कृष्ण हे! यादव हे सखे!” इस प्रकार जो कुछ कहा गया है।। | ఓ భగవంతుడా! నీ గొప్పతనాన్ని తెలుసుకోలేక, నిన్ను నా స్నేహితుడిగా భావించి, ఆసక్తితో గానీ, అజ్ఞానంతో గానీ “ఓ కృష్ణా! ఓ యాదవా! ఓ సఖా!” అని నేను సంబోదించాను. |
sakheti matvā prasabhaṁ yad uktaṁ
O Lord! Not knowing Your divine greatness, and considering You as a friend, whatever I may have said out of carelessness or affection, such as, “O Krishna, O Yadava, O my dear friend!”.
he kṛiṣhṇa he yādava he sakheti
ajānatā mahimānaṁ tavedaṁ
mayā pramādāt praṇayena vāpi।।11.41।।
| यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु। एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्।।11.42।। | యచ్చాపహాసార్థమసత్కృతో௨సి విహారశయ్యాసనభోజనేషు | ఏకో௨థ వాప్యచ్యుత తత్సమక్షం తత్ క్షామయే త్వామహమప్రమేయమ్।।11.42।। |
| और, हे अच्युत! जो आप मेरे द्वारा हँसी के लिये बिहार, शय्या, आसन और भोजन के समय अकेले में अथवा अन्यों के समक्ष भी अपमानित किये गये हैं, उन सब के लिए अप्रमेय स्वरूप आप से मैं क्षमायाचना करता हूँ।। | ఓ అచ్యుతా! అనుకోకుండా లేదా స్నేహంతో — ఆటలో, శయనంలో, భోజన సమయంలో, అలాగే ఒంటరిగా గానీ, లేదా ఇతరుల సమక్షంలోనైనా , మీకు నేను చేసిన ఏవైనా అవమానకరమైన చర్యలకుగాను, ఓ అప్రమేయ స్వరూపుడా, నేను హృదయపూర్వకంగా క్షమాపణలు కోరుతున్నాను. |
yach chāvahāsārtham asat-kṛito ’si
O Achyuta (Infallible One)! Whether in jest, during rest, at meals, or while alone or in the company of others, if I have ever disrespected You in any way, knowingly or unknowingly, O Immeasurable One, I humbly ask for Your forgiveness.
vihāra-śhayyāsana-bhojaneṣhu
eko ’tha vāpy achyuta tat-samakṣhaṁ
tat kṣhāmaye tvām aham aprameyam।।11.42।।
| पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्। न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव।।11.43।। | పితా௨సి లోకస్య చరాచరస్య త్వమస్య పూజ్యశ్చ గురుర్గరీయాన్ | న త్వత్సమో௨స్త్యభ్యధికః కుతో௨న్యో లోకత్రయే௨ప్యప్రతిమప్రభావ।।11.43।। |
| आप ही इस चराचर संसारके पिता हैं, आप ही पूजनीय हैं और आप ही गुरुओंके महान् गुरु हैं। हे अनन्त प्रभावशाली भगवन् ! इस त्रिलोकों में आपके समान भी दूसरा कोई नहीं है, तो फिर आपसे अधिक श्रेष्ठ कैसे होगा? | ఈ చరాచర ప్రపంచమంతటికీ నీవు తండ్రివి; పూజ్యుడవు; గురువులకు గురుడవు. ఓ అపార ప్రభావశాలియైన ప్రభూ! మూడు లోకాలలో నీతో సమానమైనవాడే లేనప్పుడు నిన్ను మించినవాడెలా వుంటాడు? |
pitāsi lokasya charācharasya
You are the father of this entire moving and non-moving world. You alone are the most worthy of worship and the greatest of all teachers. O Lord of infinite power! There is no one equal to You in all the three worlds, so how can there be anyone greater than You?
tvam asya pūjyaśh cha gurur garīyān
na tvat-samo ’sty abhyadhikaḥ kuto ’nyo
loka-traye ’py apratima-prabhāva।।11.43।।
| तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्। पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्।।11.44।। | తస్మాత్ ప్రణమ్య ప్రణిధాయ కాయం ప్రసాదయే త్వామహమీశమీడ్యమ్ | పితేవ పుత్రస్య సఖేవ సఖ్యుః ప్రియః ప్రియాయార్హసి దేవ సోఢుమ్।।11.44।। |
| इसलिये हे भगवन्! मैं शरीर के द्वारा साष्टांग प्रणिपात करके स्तुति के योग्य आप ईश्वर को प्रसन्न होने के लिये प्रार्थना करता हूँ। हे देव! जैसे पिता पुत्र के, मित्र अपने मित्र के और प्रिय अपनी प्रिया के(अपराध को क्षमा करता है), वैसे ही आप भी मेरे अपराधों को क्षमा कीजिये।। | అందుకే ఓ ప్రభువా! నీకు శిరస్సు వంచి, శరీరంతో సాష్టాంగ నమస్కారం చేస్తున్నాను. నన్ను క్షమించి అనుగ్రహించమని తలవంచి ప్రార్థిస్తున్నాను. దేవా! తండ్రి తన కొడుకునీ, స్నేహితుడు తన మిత్రునీ, ప్రియుడు తన ప్రియమైనవారినీ ఎలా క్షమిస్తాడో — నీవూ నన్ను అలాగే మన్నించండి. |
tasmāt praṇamya praṇidhāya kāyaṁ
Therefore, bowing down and prostrating my body, I seek Your mercy, O Lord who is worthy of all praise! Just as a father forgives his son, a friend forgives a friend, or a lover forgives a beloved — O God, please forgive me the same way.
prasādaye tvām aham īśham īḍyam
piteva putrasya sakheva sakhyuḥ
priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum।।11.44।।
| अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे। तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.45।। | అదృష్టపూర్వం హృషితో௨స్మి దృష్ట్వా భయేన చ ప్రవ్యథితం మనో మే | తదేవ మే దర్శయ దేవరూపం ప్రసీద దేవేశ జగన్నివాస।।11.45।। |
| मैंने ऐसा रुप पहले कभी नहीं देखा। इस रूपको देखकर मैं हर्षित हो रहा हूँ और (साथ-ही-साथ) भयसे मेरा मन अत्यन्त व्यथित हो रहा है। अतः आप मुझे अपने उसी देवरूपको (सौम्य विष्णुरूपको) दिखाइये। हे देवेश ! हे जगन्निवास ! आप प्रसन्न होइये। | నేను ఇంతకు ముందు ఈ విధమైన రూపాన్ని ఎప్పుడూ చూడలేదు. ఈ విశ్వరూప దర్శనంతో నాకు ఆనందం కలుగుతోంది, కానీ అదే సమయంలో భయంతో మనసు చాలా ఆందోళనకు గురవుతోంది. కాబట్టి, ఓ దేవేశా! ఓ జగన్నివాసా! నీవు మళ్లీ నీ శాంతమైన స్వరూపాన్ని నాకు చూపించు. ప్రసన్నుడవుకమ్ము. |
adṛiṣhṭa-pūrvaṁ hṛiṣhito ’smi dṛiṣhṭvā
I have never seen a form like this before. Seeing it fills me with joy, yet my heart is also deeply troubled with fear.
bhayena cha pravyathitaṁ mano me
tad eva me darśhaya deva rūpaṁ
prasīda deveśha jagan-nivāsa।।11.45।।
So please, O Lord of the gods, O Shelter of the Universe, show me once again Your gentle, divine form. Be gracious upon me.
| किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव। तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते।।11.46।। | కిరీటినం గదినం చక్రహస్తమ్ ఇచ్ఛామి త్వాం ద్రష్టుమహం తథైవ | తేనైవ రూపేణ చతుర్భుజేన సహస్రబాహో! భవ విశ్వమూర్తే।।11.46।। |
| मैं आपको उसी प्रकार मुकुटधारी, गदा और चक्र हाथ में लिए हुए देखना चाहता हूँ। हे विश्वमूर्ते! हे सहस्रबाहो! आप उस चतुर्भुजरूप के ही बन जाइए।। | మునుపటిలాగే తలపై కిరీటాన్ని ధరించి, చేతుల్లో గదా మరియు చక్రం పట్టుకొని ఉన్న రూపాన్ని నేను చూడాలని కోరుకుంటున్నాను.ఓ విశ్వమూర్తీ! ఓ సహస్రబాహు! నీవు నీ చతుర్భుజ స్వరూపాన్ని తిరిగి ప్రదర్శించు. |
kirīṭinaṁ gadinaṁ chakra-hastam
I wish to see You wearing a crown on Your head, holding a mace and a discus in Your hands. O Universal Form! O One with a thousand arms! Please return to Your four-armed divine form.
ichchhāmi tvāṁ draṣhṭum ahaṁ tathaiva
tenaiva rūpeṇa chatur-bhujena
sahasra-bāho bhava viśhva-mūrte।।11.46।।
| श्री भगवानुवाच मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्। तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्।।11.47।। | శ్రీ భగవానువాచ మయా ప్రసన్నేన తవార్జునేదం రూపం పరం దర్శితమాత్మయోగాత్ | తేజోమయం విశ్వమనంతమాద్యం యన్మే త్వదన్యేన న దృష్టపూర్వమ్।।11.47।। |
| श्रीभगवान् बोले — हे अर्जुन ! मैंने प्रसन्न होकर अपनी योगशक्तिसे (आत्मयोगात्) यह अत्यन्त श्रेष्ठ, तेजोमय, सबका आदि और अनन्त विश्वरूप तुझे दिखाया है, जिसको तुम्हारे सिवाय पहले किसीने नहीं देखा है। | శ్రీ భగవానువాచ – ఓ అర్జునా! నేను ప్రసన్నుడనై నా యోగశక్తి ద్వారా ఈ అత్యుత్తమమైన, అనంతమైన, ఆది స్వరూపమైన విశ్వరూపాన్ని చూపించాను. ఈ రూపాన్ని నీవు తప్ప ఇంతవరకు ఎవరూ చూడలేదు. |
śhrī-bhagavān uvācha
The Blessed Lord said — O Arjuna, by My grace and through the power of My divine yoga, I have shown you this supreme, radiant, infinite, and original Universal Form. No one before you have ever seen this form.
mayā prasannena tavārjunedaṁ
rūpaṁ paraṁ darśhitam ātma-yogāt
tejo-mayaṁ viśhvam anantam ādyaṁ
yan me tvad anyena na dṛiṣhṭa-pūrvam।।11.47।।
| न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः। एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर।।11.48।। | న వేదయజ్ఞాధ్యయనైర్న దానైః న చ క్రియాభిర్న తపోభిరుగ్రైః | ఏవంరూపః శక్య అహం నృలోకే ద్రష్టుం త్వదన్యేన కురుప్రవీర।।11.48।। |
| हे कुरुप्रवीर! तुम्हारे अतिरिक्त इस मनुष्य लोक में किसी अन्य के द्वारा मैं इस रूप में, न वेदाध्ययन और न यज्ञ, न दान और न (धार्मिक) क्रियायों के द्वारा और न उग्र तपों के द्वारा ही देखा जा सकता हूँ।। | ఓ కురు వీరా! ఈ మానవ లోకంలో నీవు తప్ప మరెవ్వరూ ఈ నా విశ్వరూపాన్ని చూడలేరు. వేదాల అధ్యయనం చేయడం ద్వారా, యజ్ఞాలు చేయడం ద్వారా, దానం ఇవ్వడం ద్వారా, కర్మలచే గానీ, ఘోరమైన తపస్సు ద్వారా గానీ ఈ విశ్వరూపాన్ని సందర్శించడం సాధ్యంకాదు. |
na veda-yajñādhyayanair na dānair
O hero of the Kuru dynasty! In this world of men, no one except you can see this Universal Form of Mine, not through study of the Vedas, nor by sacrifices, nor through charity or rituals, nor even by severe penance can this form be seen.
na cha kriyābhir na tapobhir ugraiḥ
evaṁ-rūpaḥ śhakya ahaṁ nṛi-loke
draṣhṭuṁ tvad anyena kuru-pravīra।।11.48।।
| मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्। व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य।।11.49।। | మా తే వ్యథా మా చ విమూఢభావో దృష్ట్వా రూపం ఘోరమీదృఙ్మమేదమ్ | వ్యపేతభీః ప్రీతమనాః పునస్త్వం తదేవ మే రూపమిదం ప్రపశ్య ।।11.49।। |
| इस प्रकार मेरे इस घोर रूप को देखकर तुम व्यथा और मूढ़भाव को मत प्राप्त हो। निर्भय और प्रसन्नचित्त होकर तुम पुन: मेरे उसी (पूर्व के) रूप को देखो।। | ఈ భయంకరమైన నా రూపాన్ని చూసి నీవు భయపడవద్దు, భ్రాంతికి లోను కావద్దు. భయరహితముగా, ప్రసన్నచిత్తముతో, నేను ముందు చూపిన ఆ శాంతమైన రూపాన్ని మళ్లీ చూడుము. |
mā te vyathā mā cha vimūḍha-bhāvo
Do not be afraid or confused by seeing My terrifying form. With a fearless and calm mind, look again at My gentle (original) form.
dṛiṣhṭvā rūpaṁ ghoram īdṛiṅ mamedam
vyapeta-bhīḥ prīta-manāḥ punas tvaṁ
tad eva me rūpam idaṁ prapaśhya।।11.49।।
| सञ्जय उवाच इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः। आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा।।11.50।। | సంజయ ఉవాచ ఇత్యర్జునం వాసుదేవస్తథోక్త్వా స్వకం రూపం దర్శయామాస భూయః | ఆశ్వాసయామాస చ భీతమేనం భూత్వా పునః సౌమ్యవపుర్మహాత్మా।।11.50।। |
| संजय ने कहा — भगवान् वासुदेव ने अर्जुन से इस प्रकार कहकर, पुन: अपने (पूर्व) रूप को दर्शाया, और फिर, सौम्यरूप महात्मा श्रीकृष्ण ने इस भयभीत अर्जुन को आश्वस्त किया।। | సంజయ ఉవాచ- అలా అర్జునుతో చెప్పిన తరువాత శ్రీకృష్ణుడు తన పూర్వ రూపాన్ని మళ్లీ ప్రదర్శించాడు, ఆ మహాత్ముడు తన శాంతమైన శరీరం ధరించి భయభీతుడైన అర్జునుణ్ణి ఓదార్చాడు. |
sañjaya uvācha
Sanjaya said — Having spoken thus to Arjuna, Lord Vasudeva again showed His original (human) form. Then the gentle and noble-hearted Krishna comforted the frightened Arjuna.
ity arjunaṁ vāsudevas tathoktvā
svakaṁ rūpaṁ darśhayām āsa bhūyaḥ
āśhvāsayām āsa cha bhītam enaṁ
bhūtvā punaḥ saumya-vapur mahātmā।।11.50।।
| अर्जुन उवाच दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तवसौम्यं जनार्दन। इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः।।11.51।। | అర్జున ఉవాచ దృష్ట్వేదం మానుషం రూపం తవ సౌమ్యం జనార్దన | ఇదానీమస్మి సంవృత్తస్సచేతాః ప్రకృతిం గతః।।11.51।। |
| अर्जुन बोले — हे जनार्दन ! आपके इस सौम्य मनुष्यरूपको देखकर मैं इस समय स्थिरचित्त हो गया हूँ और अपनी स्वाभाविक स्थितिको प्राप्त हो गया हूँ। | అర్జున ఉవాచ ! ఓ జనార్దన! మీ ఈ శాంతమైన మానవ రూపాన్ని చూసి, ఈ సమయంలో నేను స్థిరమైన మనస్సుతో, నా సహజ స్థితిని పొందాను. |
arjuna uvācha
Arjuna said — O Janardana! Seeing Your gentle human form, I have now become calm and have regained my natural state of mind.
dṛiṣhṭvedaṁ mānuṣhaṁ rūpaṁ tava saumyaṁ janārdana
idānīm asmi saṁvṛittaḥ sa-chetāḥ prakṛitiṁ gataḥ।।11.51।।
| श्री भगवानुवाच सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम। देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः।।11.52।। | శ్రీ భగవానువాచ సుదుర్దర్శమిదం రూపం దృష్టవానసి యన్మయ | దేవా అప్యస్య రూపస్య నిత్యం దర్శనకాంక్షిణః |
| श्रीभगवान् ने कहा — मेरा यह रूप देखने को मिलना अति दुर्लभ है, जिसको कि तुमने देखा है। देवतागण भी सदा इस रूप के दर्शन के इच्छुक रहते हैं. | శ్రీ భగవానువాచ ! నువ్వు చూసిన నా విశ్వరూపం ఇతరులకు చాలా అరుదైనది. దేవతలు కూడా ఈ రూపాన్ని చూడాలని నిత్యమూ ఆకాంక్షిస్తుంటారు. |
śhrī-bhagavān uvācha
The Blessed Lord said — This form that you have seen is very rare to behold. Even the gods are always eager to see this form.
su-durdarśham idaṁ rūpaṁ dṛiṣhṭavān asi yan mama
devā apy asya rūpasya nityaṁ darśhana-kāṅkṣhiṇaḥ।।11.52।।
| नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा।।11.53।। | నాహం వేదైర్న తపసా న దానేన న చేజ్యయా | శక్య ఏవంవిధో ద్రష్టుం దృష్టవానసి మాం యథా।।11.53।। |
| जिस प्रकार तुमने मुझे देखा है, इस प्रकारका मैं न तो वेदोंसे, न तपसे, न दानसे और न यज्ञसे ही देखा जा सकता हूँ। | నీవు చూసిన ఈ విశ్వరూపం వేదాలవల్ల, తపస్సులవల్ల, దానాలవల్ల లేదా యజ్ఞాలవల్ల ప్రాప్తించదు. |
nāhaṁ vedair na tapasā na dānena na chejyayā
The Blessed Lord said: I cannot be seen through the Vedas, penance, or charity. You alone have had the ability to witness Me in this way, and you have seen Me as I am.
śhakya evaṁ-vidho draṣhṭuṁ dṛiṣhṭavān asi māṁ yathā।।11.53।।
| भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन। ज्ञातुं दृष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप।।11.54।। | భక్త్యా త్వనన్యయా శక్య అహమేవంవిధో௨ర్జున | జ్ఞాతుం ద్రష్టుం చ తత్త్వేన ప్రవేష్టుం చ పరంతప।।11.54।। |
| परन्तु हे परन्तप अर्जुन! अनन्य भक्ति के द्वारा मैं तत्त्वत: ‘जानने’, ‘देखने’ और ‘प्रवेश’ करने के लिए (एकी भाव से प्राप्त होने के लिए) भी, शक्य हूँ. | ఓ పరంతప అర్జున! అనన్యమైన భక్తి చేత మాత్రమే నేను నీ ముందే నిల్చుని ఉన్న నన్నుగా యదార్థముగా తెలుసుకోబడుతాను. ఓ పరంతపా, అందువలన నా దివ్య దృష్టిని పొందిన పిదప నాతో ఏకీభావ స్థితిని పొందవచ్చు. |
bhaktyā tv ananyayā śhakya aham evaṁ-vidho ’rjuna
O Parantapa Arjuna! Through exclusive devotion, I can be known, seen, and entered in essence, as it is possible to attain Me with a unified heart.
jñātuṁ draṣhṭuṁ cha tattvena praveṣhṭuṁ cha parantapa।।11.54।।
| मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः। निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव।।11.55।। | మత్కర్మకృన్మత్పరమో మద్భక్తస్సంగవర్జితః | నిర్వైరస్సర్వభూతేషు యస్స మామేతి పాండవ ।।11.55।। |
| हे पाण्डव! जो पुरुष मेरे लिए ही कर्म करने वाला है, और मुझे ही परम लक्ष्य मानता है, जो मेरा भक्त है तथा संगरहित है, जो भूतमात्र के प्रति निर्वैर है, वह मुझे प्राप्त होता है।। | ఓ పాండవ! ఎవరైతే అన్ని కర్మలనూ నా కొరకే చేస్తారో, నన్నే పరమలక్షంగా భావిస్తారో మరియు నా పట్ల భక్తితో ఉంటారో, మమకారాసక్తులు లేకుండా ఉంటారో సర్వ జీవుల పట్ల ద్వేషం లేకుండా ఉంటారో, ఆ భక్తులు తప్పకుండా నన్నే పొందుతారు. |
mat-karma-kṛin mat-paramo mad-bhaktaḥ saṅga-varjitaḥ
O Pandava! The person who performs actions solely for Me, considers Me as the supreme goal, is My devotee, remains unaffected by attachments, and holds no enmity towards any being, attains Me.
nirvairaḥ sarva-bhūteṣhu yaḥ sa mām eti pāṇḍava।।11.55।।
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोऽध्यायः॥
ఓం తత్సదితి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదే విశ్వరూప దర్శన యోగో నామ ఏకాదశోధ్యాయః॥
Om Tat Sat — Thus, in the Upanishads of the glorious Bhagavad Gita, the science of Brahmavidya, the scripture of Yoga, in the dialogue between Sri Krishna and Arjuna, ends the eleventh chapter entitled “The Yoga of Viśhwarūp Darśhan.