| ॐ श्री परमात्मने नमः अथ त्रयोदशोऽध्यायः क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः | ఓం శ్రీ పరమాత్మనేయ నమః అథ త్రయోదశోఽధ్యాయః క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞ విభాగ యోగ: |
Om Shri Paramātmane Namaḥ
(The Yoga of the Field and the Knower of the Field)
Thus begin the chapter Thirteen : Kṣetra-Kṣetrajña Vibhāga Yoga
| अर्जुन उवाच प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च। एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव।।13.1।। | అర్జున ఉవాచ ప్రకృతిం పురుషం చైవ క్షేత్రం క్షేత్రజ్ఞమేవ చ | ఏతద్వేదితుమిచ్ఛామి జ్ఞానం జ్ఞేయం చ కేశవ।।13.1।। |
| अर्जुन ने कहा — हे केशव ! मैं, प्रकृति और पुरुष, क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ तथा ज्ञान और ज्ञेय को जानना चाहता हूँ। | అర్జున ఉవాచ -హే కేశవ! నేను ప్రకృతి, పురుషుడు, క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడు మరియు జ్ఞానం, జ్ఞేయం గురించి తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను. |
arjuna uvācha
Arjuna said: O Keshava, I wish to understand Prakriti (material nature) and Purusha (the conscious Self), the Kshetra (field of the body) and Kshetrajna (knower of the field), along with knowledge and that which is to be known.
prakṛitiṁ puruṣhaṁ chaiva kṣhetraṁ kṣhetra-jñam eva cha
etad veditum ichchhāmi jñānaṁ jñeyaṁ cha keśhava।।13.1।।
| श्री भगवानुवाच इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते। एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः।।13.2।। | శ్రీ భగవానువాచ ఇదం శరీరం కౌంతేయ క్షేత్రమిత్యభిధీయతే | ఏతద్యో వేత్తి తం ప్రాహుః క్షేత్రజ్ఞ ఇతి తద్విదః।।13.2।। |
| श्रीभगवान् ने कहा — हे कौन्तेय ! यह शरीर क्षेत्र कहा जाता है और इसको जो जानता है, उसे तत्त्वज्ञ जन, क्षेत्रज्ञ कहते हैं | శ్రీ భగవానువాచ – కౌంతేయా! ఈ శరీరమే క్షేత్రమనీ, దీనిని తెలుసుకుంటున్నవాడే క్షేత్రజ్ఞుడనీ, అని జ్ఞానులు పేర్కొంటారు. |
śhrī-bhagavān uvācha
The Blessed Lord said: O Kaunteya (son of Kunti), this body is called the field (Kshetra),
idaṁ śharīraṁ kaunteya kṣhetram ity abhidhīyate
etad yo vetti taṁ prāhuḥ kṣhetra-jña iti tad-vidaḥ।।13.2।।
and one who knows this field is called the knower of the field (Kshetrajna) by the wise.
| क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत। क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम।।13.3।। | క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వక్షేత్రేషు భారత | క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోః జ్ఞానం యత్తద్ జ్ఞానం మతం మమ।।13.3।। |
| हे भारत ! तुम समस्त क्षेत्रों में क्षेत्रज्ञ मुझे ही जानो। क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ का जो ज्ञान है, वही (वास्तव में) ज्ञान है , ऐसा मेरा मत है | ఓ భారతా! అన్ని శరీరాలలోనూ క్షేత్రజ్ఞుడిగా నన్నే తెలుసుకో. క్షేత్రం (శరీరం) మరియు క్షేత్రజ్ఞుడు (దీనిని ఎరుగువాడు) గురించి తెలుసుకోవడమే నిజమైన జ్ఞానం అని నేను భావిస్తున్నాను. |
kṣhetra-jñaṁ chāpi māṁ viddhi sarva-kṣhetreṣhu bhārata
O Bharata! Know Me alone to be the knower (Kshetrajna) in all bodies.
kṣhetra-kṣhetrajñayor jñānaṁ yat taj jñānaṁ mataṁ mama।।13.3।।
Understanding both the body and the knower of it — that is true knowledge, in My opinion.
| तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्। स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु।।13.4।। | తత్క్షేత్రం యచ్చ యాదృక్చ యద్వికారి యతశ్చ యత్ | స చ యో యత్ప్రభావశ్చ తత్సమాసేన మే శృణు।।13.4।। |
| इसलिये, वह क्षेत्र जो है और जैसा है तथा जिन विकारों वाला है, और जिस (कारण) से जो (कार्य) हुआ है तथा वह (क्षेत्रज्ञ) भी जो है और जिस प्रभाव वाला है, वह संक्षेप में मुझसे सुनो. | ఆ క్షేత్రం యొక్క ఆకారం, వికారాలు, పుట్టుపూర్వోత్తరాలు, అలాగే క్షేత్రజ్ఞుని స్వరూపం, స్వభావం, ప్రభావం గురించి క్లుప్తంగా చెబుతాను — శ్రద్ధగా విను. |
tat kṣhetraṁ yach cha yādṛik cha yad-vikāri yataśh cha yat
I will now briefly explain to you the nature of body — its form, its transformations, its origin and development —
sa cha yo yat-prabhāvaśh cha tat samāsena me śhṛiṇu।।13.4।।
as well as the knower of the field, including his essential nature, qualities, and powers. Listen attentively.
| ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ।।13.5।। | ఋషిభిర్బహుధా గీతం ఛందోభిర్వివిధైః పృథక్ | బ్రహ్మసూత్రపదైశ్చైవ హేతుమద్భిర్వినిశ్చితైః।।13.5।। |
| (यह क्षेत्रक्षेत्रज्ञका तत्त्व) ऋषियोंके द्वारा बहुत विस्तारसे कहा गया है तथा वेदोंकी ऋचाओं-द्वारा बहुत प्रकारसे कहा गया है और युक्तियुक्त एवं निश्चित किये हुए ब्रह्मसूत्रके पदोंद्वारा भी कहा गया है। | ఈ తత్వం (క్షేత్రం మరియు క్షేత్రజ్ఞుడి గూర్చిన జ్ఞానం) ఋషులచే విభిన్న రీతుల్లో వివరించబడింది, వివిధ వేదమంత్రాలలో కూడా ప్రస్తావించబడింది, అలాగే స్పష్టమైన తార్కిక కారణాలతో కూడిన బ్రహ్మసూత్రాల ద్వారా కూడా నిర్ధారించబడింది. |
ṛiṣhibhir bahudhā gītaṁ chhandobhir vividhaiḥ pṛithak
This knowledge (of the body and the knower) has been sung in many ways by the ancient sages, described distinctly in the various Vedic hymns, and firmly established through the logical and reasoned aphorisms of the Brahma Sutras.
brahma-sūtra-padaiśh chaiva hetumadbhir viniśhchitaiḥ।।13.5।।
| महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च। इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः।।13.6।। | మహాభూతాన్యహంకారో బుద్ధిరవ్యక్తమేవ చ | ఇంద్రియాణి దశైకం చ పంచ చేంద్రియగోచరాః ।।13.6।। |
| पंच महाभूत, अहंकार, बुद्धि, अव्यक्त (प्रकृति), दस इन्द्रियाँ, एक मन, इन्द्रियों के पाँच विषय। ( यह चौबीस तत्त्वोंवाला क्षेत्र है ) | పంచభూతాలు, అహంకారం, బుద్ధి, అవ్యక్తమైన ప్రకృతి, పది ఇంద్రియాలు, మనస్సు, మరియు ఇంద్రియాలకు సంబంధించిన అయిదు విషయాలు — ఇవన్నీ కలిపి ఇరవై నాలుగు (24). |
mahā-bhūtāny ahankāro buddhir avyaktam eva cha
The body (or field) is made up of 24 elements: the five great elements (earth, water, fire, air, space), ego, intellect, unmanifest nature (prakriti), ten senses, the mind, and the five sense objects.
indriyāṇi daśhaikaṁ cha pañcha chendriya-gocharāḥ।।13.6।।
| इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः। एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्।।13.7।। | ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సంఘాతశ్చేతనా ధృతిః | ఏతత్ క్షేత్రం సమాసేన సవికారముదాహృతమ్।।13.7।। |
| इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, संघात, चेतना (प्राणशक्ति) और धृति — इन विकारोंसहित यह क्षेत्र संक्षेपसे कहा गया है। | ఇష్టం (కోరిక), ద్వేషం, సుఖం, దుఃఖం, శరీర సంగ్రహం, చైతన్యం (ప్రాణశక్తి), మరియు ధృతి (స్థిరత) — ఈ మార్పులతో కూడిన క్షేత్రం (శరీరం)ను సంక్షిప్తంగా ఇలా వివరించారు. |
ichchhā dveṣhaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ saṅghātaśh chetanā dhṛitiḥ
Desire, hatred, pleasure, pain, the physical body, consciousness (life force), and steadfastness — with all these modifications, the field (body) is briefly described.
etat kṣhetraṁ samāsena sa-vikāram udāhṛitam।।13.7।।
| अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्। आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः।।13.8।। | అమానిత్వమదంభిత్వమ్ అహింసా క్షాంతిరార్జవమ్ | ఆచార్యోపాసనం శౌచం స్థైర్యమాత్మవినిగ్రహః।।13.8।। |
| अमानित्व (अपनेमें श्रेष्ठताके भाव-) अदम्भित्व ( दिखावटीपन) का न होना), अहिंसा, क्षमा, आर्जव (सरलता), आचार्य की उपासना, शुद्धि, स्थिरता और आत्मसंयम. | తనని తాను పొగడుకోకపోవడం, కపటం లేకపోవడం,అహింస, సహనం, సరళత్వం, గురువును ఉపాసించడం, అంతర్గత శుద్ధి, స్థిరత, మరియు ఆత్మనిగ్రహం. |
amānitvam adambhitvam ahinsā kṣhāntir ārjavam
Humility (absence of pride), honesty (no pretentiousness), non-violence, forgiveness, simplicity, devotion to the teacher, inner purity, steadiness, and self-control.
āchāryopāsanaṁ śhauchaṁ sthairyam ātma-vinigrahaḥ।।13.8।।
| इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च। जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्।।13.9।। | ఇంద్రియార్థేషు వైరాగ్యమ్ అనహంకార ఏవ చ | జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనమ్।।13.9।। |
| इन्द्रियोंके विषयोंमें वैराग्यका होना, अहंकारका भी न होना और जन्म, मृत्यु, वृद्धावस्था तथा व्याधियोंमें दुःखरूप दोषोंको बार-बार देखना | ఇంద్రియల విషయాల పట్ల వేరుపాటు భావం (వైరాగ్యం), అహంకారం లేకపోవడం, అలాగే జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం మరియు వ్యాధులలో ఉన్న దుఃఖాన్ని తిరిగి తిరిగి చూడడము. |
indriyārtheṣhu vairāgyam anahankāra eva cha
Detachment from sense pleasures, absence of ego, and repeatedly reflecting on the suffering found in birth, death, old age, and disease.
janma-mṛityu-jarā-vyādhi-duḥkha-doṣhānudarśhanam।।13.9।।
| असक्तिरनभिष्वङ्ग: पुत्रदारगृहादिषु | नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु।।13.10।। | అసక్తిరనభిష్వంగః పుత్రదారగృహాదిషు | నిత్యం చ సమచిత్తత్వమ్ ఇష్టానిష్టోపపత్తిషు।।13.10।। |
| आसक्ति तथा पुत्र, पत्नी, गृह आदि में अनभिष्वङ्ग (तादात्म्य का अभाव); और इष्ट और अनिष्ट की प्राप्ति में समचित्तता. | ఆసక్తి లేకపోవడం, కొడుకు, భార్య, ఇల్లు మొదలైన వాటిపట్ల అధిక మమకారం లేకపోవడం; అలాగే ఇష్టమైనవి లేదా ఇష్టంలేని ఫలితాలు వచ్చినప్పుడు మనస్సు సమంగా ఉండటం. |
asaktir anabhiṣhvaṅgaḥ putra-dāra-gṛihādiṣhu
Non-attachment towards family and home such as children, spouse, house, etc.; and maintaining a balanced mind in both pleasant and unpleasant situations.
nityaṁ cha sama-chittatvam iṣhṭāniṣhṭopapattiṣhu।।13.10।।
| मयि चानन्ययोगेन भक्ितरव्यभिचारिणी। विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि।।13.11।। | మయి చానన్యయోగేన భక్తిరవ్యభిచారిణీ | వివిక్తదేశసేవిత్వమ్ అరతిర్జనసంసది।।13.11।। |
| अनन्ययोग के द्वारा मुझमें अव्यभिचारिणी भक्ति; एकान्त स्थान में रहने का स्वभाव और (असंस्कृत) जनों के समुदाय में अरुचि।। | ఎలాంటి ఇతర ఆశ్రయాలు లేకుండా నాపై మాత్రమే నిశ్చలమైన భక్తి చూపించడం, ఏకాంత ప్రదేశాల్లో ఉండాలని ఆకాంక్షించడం మరియు అసంస్కృతుల సమూహంలో ఆసక్తి లేకపోవడం. |
mayi chānanya-yogena bhaktir avyabhichāriṇī
Unwavering devotion to Me through single-minded yoga, a natural inclination to stay in quiet and solitary places, and disinterest in the company of worldly or uncultured people.
vivikta-deśha-sevitvam aratir jana-sansadi।।13.11।।
| अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्। एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा।।13.12।। | అధ్యాత్మజ్ఞాననిత్యత్వం తత్త్వజ్ఞానార్థదర్శనమ్ | ఏతద్జ్ఞానమితి ప్రోక్తమ్ అజ్ఞానం యదతో௨న్యథా।।13.12।। |
| Hindi Translation By Swami Ramsukhdas ।।13.12।।अध्यात्मज्ञानमें नित्य-निरन्तर रहना, तत्त्वज्ञानके अर्थरूप परमात्माको सब जगह देखना — यह (पूर्वोक्त साधन-समुदाय) तो ज्ञान है; और जो इसके विपरीत है वह अज्ञान है — ऐसा कहा गया है। | ఆత్మజ్ఞానం పట్ల నిత్యమైన స్థిరతను కలిగి ఉండటం, పరమాత్మ తత్త్వాన్ని అన్ని చోట్లా చూడగలగడం — ఇవన్నీ నిజమైన జ్ఞానంగా చెప్పబడుతున్నాయి. దీనికి విపరీతంగా ఉన్నదంతా అజ్ఞానంగా పరిగణించబడుతుంది. |
adhyātma-jñāna-nityatvaṁ tattva-jñānārtha-darśhanam
Constant focus on spiritual knowledge and the ability to perceive the Supreme Truth everywhere — this is declared to be true knowledge. Anything contrary to this is considered ignorance.
etaj jñānam iti proktam ajñānaṁ yad ato ’nyathā।।13.12।।
| ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते। अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते।।13.13।। | జ్ఞేయం యత్తత్ ప్రవక్ష్యామి యద్ జ్ఞాత్వామృతమశ్నుతే | అనాదిమత్పరం బ్రహ్మ న సత్తన్నాసదుచ్యతే ।।13.13।। |
| जो ज्ञेय है, उस-(परमात्मतत्त्व-) को मैं अच्छी तरहसे कहूँगा, जिसको जानकर मनुष्य अमरताका अनुभव कर लेता है। वह (ज्ञेय-तत्त्व) अनादि और परम ब्रह्म है। उसको न सत् कहा जा सकता है और न असत् ही कहा जा सकता है। | ఇప్పుడు నేనొక అత్యున్నతమైన సత్యాన్ని (తెలుసుకోవలసిన పరమాత్మ తత్వాన్ని) స్పష్టంగా చెబుతాను. దీన్ని తెలుసుకుని మనిషి అమృతత్వాన్ని పొందగలడు. ఆ (తెలుసుకోవలసిన తత్త్వం) అనాది మరియు పరమ బ్రహ్మము. దానిని సత్తనికాని అసత్తనికాని తెలుపడానికి వీలులేదు. |
jñeyaṁ yat tat pravakṣhyāmi yaj jñātvāmṛitam aśhnute
I will now clearly explain the ultimate truth (the knowable – jneyam), knowing which a person attains immortality. That Supreme Brahman is without beginning, beyond all material existence. It is neither called sat (existence) nor asat (non-existence).
anādi mat-paraṁ brahma na sat tan nāsad uchyate।।13.13।।
| सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति।।13.14।। | సర్వతః పాణిపాదం తత్ సర్వతో௨క్షిశిరోముఖమ్ | సర్వతః శ్రుతిమల్లోకే సర్వమావృత్య తిష్ఠతి।।13.14।। |
| वह सब ओर हाथ-पैर वाला है और सब ओर से नेत्र, शिर और मुखवाला तथा सब ओर से श्रोत्रवाला है; वह जगत् में सबको व्याप्त करके स्थित है। | అంతటా అది చేతులూ, కాళ్ళూ, తల, ముఖము, చెవి కలిగి సమస్త జగత్తునీ ఆవరించి ఉన్నది. |
sarvataḥ pāṇi-pādaṁ tat sarvato ’kṣhi-śhiro-mukham
He (the Supreme Brahman) has hands and feet everywhere, eyes, head, and mouth in all directions. He hears from all sides, pervading everything in the universe and remaining ever-present.
sarvataḥ śhrutimal loke sarvam āvṛitya tiṣhṭhati।।13.14।।
| सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्। असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च।।13.15।। | సర్వేంద్రియగుణాభాసం సర్వేంద్రియవివర్జితమ్ | అసక్తం సర్వభృచ్చైవ నిర్గుణం గుణభోక్తృ చ।।13.15।। |
| वे (परमात्मा) सम्पूर्ण इन्द्रियोंसे रहित हैं और सम्पूर्ण इन्द्रियोंके विषयोंको प्रकाशित करनेवाले हैं; आसक्तिरहित हैं और सम्पूर्ण संसारका भरण-पोषण करनेवाले हैं; तथा गुणोंसे रहित हैं और सम्पूर्ण गुणोंके भोक्ता हैं | ఆ బ్రహ్మం అన్ని ఇంద్రియ లక్షణాలను ప్రతిబింబిస్తుంది, కానీ ఇంద్రియ రహితంగా ఉంటుంది, అది ఆసక్తి లేకుండా ఉండి, సమస్త ప్రపంచాన్ని పోషిస్తుంది మరియు గుణరహితంగా ఉండి ఆ గుణాలను అనుభవిస్తుంది. |
sarvendriya-guṇābhāsaṁ sarvendriya-vivarjitam
The Supreme Being reflects all the qualities of the senses but is free from them. He remains unattached yet supports the entire universe. Though beyond all qualities, He still experiences them.
asaktaṁ sarva-bhṛich chaiva nirguṇaṁ guṇa-bhoktṛi cha।।13.15।।
| बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च। सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्।।13.16।। | బహిరంతశ్చ భూతానామ్ అచరం చరమేవ చ | సూక్ష్మత్వాత్తదవిజ్ఞేయం దూరస్థం చాంతికే చ తత్।।13.16।। |
| (वह ब्रह्म) भूत मात्र के अन्तर्बाह्य स्थित है; वह चर है और अचर भी। सूक्ष्म होने से वह अविज्ञेय है; वह सुदूर और अत्यन्त समीपस्थ भी है | ఆ బ్రహ్మం సర్వ భూతాల్లో అంతర్గతంగా మరియు బాహ్యంగాను ఉంటుంది. అది చలనం (కదిలేది), స్థిరంగా (కదలనిది) కూడా, చాలా సూక్ష్మమైనందున అది అవిజ్ఞేయం (తెలుసుకోవడానికి శక్యంకానిది). అది చాలా దూరంగా ఉండి, అదే సమయంలో అత్యంత సమీపంగా కూడా ఉంటుంది. |
bahir antaśh cha bhūtānām acharaṁ charam eva cha
That Brahman exists both within and outside all beings. It is both moving and unmoving. Being extremely subtle, it is beyond human perception. It is both far away and at the same time it’s very near.
sūkṣhmatvāt tad avijñeyaṁ dūra-sthaṁ chāntike cha tat।।13.16।।
| अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्। भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च।।13.17।। | అవిభక్తం చ భూతేషు విభక్తమివ చ స్థితమ్ | భూతభర్తృ చ తజ్జ్ఞేయం గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ।।13.17।। |
| परमात्मा स्वयं विभागरहित होते हुए भी सम्पूर्ण प्राणियोंमें विभक्तकी तरह स्थित हैं। वे जाननेयोग्य परमात्मा ही सम्पूर्ण प्राणियोंको उत्पन्न करनेवाले, उनका भरण-पोषण करनेवाले और संहार करनेवाले हैं। | ఆ పరబ్రహ్మం అవిభక్తంగా (అజ్ఞేయంగా, ఏకత్వంగా) ఉన్నప్పటికీ, అది విభజించబడినట్లుగా కనిపిస్తుంది. అది సర్వ భూతాలను పోషించేది, గ్రహించేది (లయ పరిచేది), మళ్లీ సృష్టించేది కూడా. |
avibhaktaṁ cha bhūteṣhu vibhaktam iva cha sthitam
That Supreme Reality (Brahman) remains undivided in all beings, yet appears as if divided.
bhūta-bhartṛi cha taj jñeyaṁ grasiṣhṇu prabhaviṣhṇu cha।।13.17।।
It is the sustainer of all beings, and also the one who absorbs (destroys) and regenerates (creates) them.
| ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते। ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्।।13.18।। | జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిః తమసః పరముచ్యతే | జ్ఞానం జ్ఞేయం జ్ఞానగమ్యం హృది సర్వస్య విష్ఠితమ్।।13.18।। |
| वह परमात्मा सम्पूर्ण ज्योतियोंका भी ज्योति और अज्ञानसे अत्यन्त परे कहा गया है। वह ज्ञानस्वरूप, जाननेयोग्य, ज्ञान(साधन-समुदाय) से प्राप्त करनेयोग्य और सबके हृदयमें विराजमान है. | అది అన్ని వెలుగులకు వెలుగు (ప్రకాశానికి మూలం) మరియు అజ్ఞానానికి చాలా దూరంగా ఉన్నదిగా చెప్పబడింది. అది జ్ఞానస్వరూపమైనది, తెలుసుకోదగినదిగా ఉండి, జ్ఞానంతో (సాధనాల ద్వారా) పొందదగినదిగా ఉంది. అది ప్రతి ఒక్కరి హృదయంలో నివసిస్తుంది. |
jyotiṣhām api taj jyotis tamasaḥ param uchyate
That Supreme Soul is the light of all lights and is said to be beyond all darkness (ignorance). It is knowledge itself, the object to be known, and attainable through knowledge. It dwells in the hearts of all living beings.
jñānaṁ jñeyaṁ jñāna-gamyaṁ hṛidi sarvasya viṣhṭhitam।।13.18।।
| इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः। मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते।।13.19।। | ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః | మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ మద్భావాయోపపద్యతే।।13.19।। |
| इस प्रकार, (मेरे द्वारा) क्षेत्र, ज्ञान और ज्ञेय को संक्षेपत: कहा गया। इसे तत्त्व से जानकर (विज्ञाय) मेरा भक्त मेरे स्वरूप को प्राप्त होता है. | ఈ విధంగా, నేను క్షేత్రం (శరీరం), జ్ఞానం మరియు జ్ఞేయం (తెలుసుకోవలసిన పరమాత్మ) గురించి సంక్షిప్తంగా చెప్పాను. ఈ విషయాలను తత్వంగా తెలుసుకున్న నా భక్తుడు, నా సాక్షాత్కారాన్ని పొందుతాడు. |
iti kṣhetraṁ tathā jñānaṁ jñeyaṁ choktaṁ samāsataḥ
Thus, I have briefly explained the field (body), knowledge, and the knowable (Supreme Soul). One who truly understands this, with devotion to Me, attains My divine state (realizes Me).
mad-bhakta etad vijñāya mad-bhāvāyopapadyate।।13.19।।
| प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि। विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्।।13.20।। | ప్రకృతిం పురుషం చైవ విద్ధ్యనాదీ ఉభావపి | వికారాంశ్చ గుణాంశ్చైవ విద్ధి ప్రకృతిసంభవాన్।।13.20।। |
| प्रकृति और पुरुष इन दोनों को ही तुम अनादि जानो। और तुम यह भी जानो कि सभी विकार और गुण प्रकृति से ही उत्पन्न हुए हैं. | ప్రకృతి, పురుషుడు- ఈ రెండు అనాది అని తెలుసుకో, వికారాలు మరియు గుణాలు ప్రకృతినుంచే పుడుతున్నాయని గ్రహించు. |
prakṛitiṁ puruṣhaṁ chaiva viddhy anādī ubhāv api
Know that both Prakriti (Nature) and Purusha (the Spirit/Soul) are beginningless. Also understand that all transformations and qualities (like sattva, rajas, tamas) arise from Prakriti alone.
vikārānśh cha guṇānśh chaiva viddhi prakṛiti-sambhavān।।13.20।।
| कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते। पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते।।13.21।। | కార్యకారణకర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిరుచ్యతే | పురుషః సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే।।13.21।। |
| कार्य और कारण के उत्पन्न करने में हेतु प्रकृति कही जाती है और पुरुष सुख-दु:ख के भोक्तृत्व में हेतु कहा जाता है. | కార్యము మరియు కరణములు ఏర్పడటానికి కారణం ప్రకృతి అని చెప్పబడింది. సుఖము మరియు దుఃఖము అనుభవించటానికి కారణం పురుషుడు అని చెప్పబడింది. |
kārya-kāraṇa-kartṛitve hetuḥ prakṛitir uchyate
Prakriti (Nature) is the cause of the body, senses, and all actions — it is responsible for creating and enabling the instruments of action. Purusha (the Soul) is the cause of the experience of pleasure and pain — it is the one who perceives and enjoys or suffers the results. So, Prakriti is the cause of activity, while Purusha is the cause of experience.
puruṣhaḥ sukha-duḥkhānāṁ bhoktṛitve hetur uchyate।।13.21।।
| पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्। कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु।।13.22।। | పురుషః ప్రకృతిస్థో హి భుంక్తే ప్రకృతిజాన్ గుణాన్ | కారణం గుణసంగో௨స్య సదసద్యోనిజన్మసు।।13.22।। |
| प्रकृतिमें स्थित पुरुष ही प्रकृतिजन्य गुणोंका भोक्ता बनता है और गुणोंका सङ्ग ही उसके ऊँच-नीच योनियोंमें जन्म लेनेका कारण बनता है। | ప్రకృతిలో ఉన్న పురుషుడు, ప్రకృతిజన్య గుణాలను అనుభవిస్తాడు. ఆ గుణాలపై ఆసక్తి కారణంగా (పెరగడం వల్లే), అతడు శుభాశుభ జన్మలను అనుభవించాల్సి వస్తుంది. |
puruṣhaḥ prakṛiti-stho hi bhuṅkte prakṛiti-jān guṇān
The soul (Purusha), residing in nature (Prakriti), enjoys the qualities born of nature. Attachment to these qualities is the reason for taking birth in good and bad wombs.
kāraṇaṁ guṇa-saṅgo ’sya sad-asad-yoni-janmasu।।13.22।।
| उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः। परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः।।13.23।। | ఉపద్రష్టానుమంతా చ భర్తా భోక్తా మహేశ్వరః | పరమాత్మేతి చాప్యుక్తో దేహే௨స్మిన్ పురుషః పరః।।13.23।। |
| यह पुरुष (परमात्मा) इस शरीर में स्थित होकर देखने वाला (साक्षी), अनुमोदन करने वाला, पालन करने वाला, भोगने वाला और परम ईश्वर है। इसे ‘परमात्मा’ कहा जाता है जो इस शरीर में रहने वाला परम पुरुष है। | ఈ శరీరంలో ఉన్న పరమ పురుషుడు, సాక్షిగా ఉండేవాడు, అనుమతినిచ్చేవాడు, పోషించేవాడు, అనుభవించేవాడు, మరియు మహేశ్వరుడు. అతనిని “పరమాత్మ” అని కూడా అంటారు అదే శరీరంలో ఉండే పరతత్త్వం. |
upadraṣhṭānumantā cha bhartā bhoktā maheśhvaraḥ
The Supreme Person (Paramatma) residing in this body is: a witness, a permitter, a supporter, the experiencer, and the Supreme Lord. He is called Paramatma, the supreme soul present in the body.
paramātmeti chāpy ukto dehe ’smin puruṣhaḥ paraḥ।।13.23।।
| य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह। सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते।।13.24।। | య ఏవం వేత్తి పురుషం ప్రకృతిం చ గుణైస్సహ | సర్వథా వర్తమానో௨పి న స భూయో௨భిజాయతే।।13.24।। |
| इस प्रकार पुरुषको और गुणोंके सहित प्रकृतिको जो मनुष्य अलग-अलग जानता है, वह सब तरहका बर्ताव करता हुआ (व्यवहार करता हुआ) भी फिर जन्म नहीं लेता. | ఈ విధంగా పురుషుడిని మరియు గుణాలతో కూడిన ప్రకృతిని వేరుగా ఎవరైతే తెలుసుకుంటారో, అతడు అన్ని రకాలుగా వ్యవహరిస్తున్నప్పటికీ, పునర్జన్మ పొందడు. |
ya evaṁ vetti puruṣhaṁ prakṛitiṁ cha guṇaiḥ saha
One who truly understands the soul (Purusha), nature (Prakriti), and the three qualities (Gunas) such a person, no matter how they live, is not born again (gets freed from the cycle of birth).
sarvathā vartamāno ’pi na sa bhūyo ’bhijāyate।।13.24।।
| ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना। अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे।।13.25।। | ధ్యానేనాత్మని పశ్యంతి కేచిదాత్మానమాత్మనా | అన్యే సాంఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే।।13.25।। |
| कुछ लोग ध्यान के द्वारा अपने अंदर के आत्मा को देखते हैं। कुछ लोग सांख्य योग (ज्ञान योग) से आत्मा को समझते हैं, और कुछ लोग कर्म योग के माध्यम से। | కొంతమంది ధ్యాన మార్గం ద్వారా తమలోని ఆత్మను తెలుసుకుంటారు. ఇంకొంతమంది జ్ఞాన మార్గం (సాంఖ్య యోగం) ద్వారా తెలుసుకుంటారు, మరికొంతమంది కర్మయోగం ద్వారా తెలుసుకుంటారు. |
dhyānenātmani paśhyanti kechid ātmānam ātmanā
Some perceive the Self (Atman) within themselves through meditation. Others realize it through the path of knowledge (Sankhya Yoga), and others through the path of action (Karma Yoga).
anye sānkhyena yogena karma-yogena chāpare।।13.25।।
| अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते। तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः।।13.26।। | అన్యే త్వేవమజానంతః శ్రుత్వాన్యేభ్య ఉపాసతే | తే௨పి చాతితరంత్యేవ మృత్యుం శ్రుతిపరాయణాః।।13.26।। |
| दूसरे मनुष्य इस प्रकार (ध्यानयोग, सांख्ययोग, कर्मयोग, आदि साधनोंको) नहीं जानते, केवल (जीवन्मुक्त महापुरुषोंसे) सुनकर उपासना करते हैं, ऐसे वे सुननेके परायण मनुष्य भी मृत्युको तर जाते हैं। | ఇంకొంతమంది ఈ విధంగా (ధ్యానయోగం, సాంఖ్యయోగం, కర్మయోగం మొదలైన) సాధనల గురించి పూర్తిగా తెలియకపోయినా, ఇతరుల నుండి ( పరమాత్మతత్వాన్ని అనుభవించిన వారి నుండి) విని భక్తితో ఆచరిస్తారు. అలాంటి శ్రవణం మీద పూర్తి నమ్మకంతో ఉన్నవారు కూడా మృత్యువుని దాటి వెళ్లగలుగుతారు. |
anye tv evam ajānantaḥ śhrutvānyebhya upāsate
Others do not truly understand these practices (such as meditation, Samkhya yoga, karma yoga, etc.); they only listen to and worship based on what liberated great souls have said. Even these people, who rely solely on hearing, cannot cross beyond death.
te ’pi chātitaranty eva mṛityuṁ śhruti-parāyaṇāḥ।।13.26।।
| यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्। क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ।।13.27।। | యావత్సంజాయతే కించిత్ సత్త్వం స్థావరజంగమమ్ | క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్ తద్విద్ధి భరతర్షభ ।।13.27।। |
| हे भरतवंशियोंमें श्रेष्ठ अर्जुन ! स्थावर और जंगम जितने भी प्राणी पैदा होते हैं, उनको तुम क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके संयोगसे उत्पन्न हुए समझो | ఓ భారతవంశీయుల్లో శ్రేష్ఠుడైన అర్జునా! స్థావర (చలనము లేని) మరియు జంగమ (చలించగల) జీవులు అన్నీ క్షేత్రం (శరీరం) మరియు క్షేత్రజ్ఞుడు (ఆత్మ/చైతన్యం) కలయిక వల్లే ఉత్పత్తి అవుతాయని తెలుసుకో. |
yāvat sañjāyate kiñchit sattvaṁ sthāvara-jaṅgamam
O Arjuna, best among the Bharatas! Know that all living beings—whether moving (jangam) or unmoving (sthaavar)—are born from the union of the field (body) and the knower of the field (soul/consciousness).
kṣhetra-kṣhetrajña-sanyogāt tad viddhi bharatarṣhabha।।13.27।।
| समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्। विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति।।13.28।। | సమం సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠంతం పరమేశ్వరమ్ | వినశ్యత్స్వవినశ్యంతం యః పశ్యతి స పశ్యతి।।13.28।। |
| जो नष्ट होते हुए सम्पूर्ण प्राणियोंमें परमात्माको नाशरहित और समरूपसे स्थित देखता है, वही वास्तवमें सही देखता है. | నశ్వరమైన అన్ని జీవులలో కూడా నశించనిది మరియు సమంగా ఉన్న పరమాత్మను చూస్తాడో వాడే నిజంగా (జ్ఞానంతో) చూస్తున్నవాడు. |
samaṁ sarveṣhu bhūteṣhu tiṣhṭhantaṁ parameśhvaram
The one who sees the imperishable and equal Supreme Soul present in all perishable living beings — that person truly sees with wisdom.
vinaśhyatsv avinaśhyantaṁ yaḥ paśhyati sa paśhyati।।13.28।।
| समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्। न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्।।13.29।। | సమం పశ్యన్హి సర్వత్ర సమవస్థితమీశ్వరమ్ | న హినస్త్యాత్మనాత్మానం తతో యాతి పరాం గతిమ్।।13.29।। |
| क्योंकि सब जगह समरूपसे स्थित ईश्वरको समरूपसे देखनेवाला मनुष्य अपने-आपसे अपनी हिंसा नहीं करता, इसलिये वह परमगतिको प्राप्त हो जाता है। | పరమాత్మను సర్వత్రా సమానంగా వీక్షించేవాడు తనను తాను హింసించుకోడు. అందువల్ల అతను మోక్షం పొందుతాడు. |
samaṁ paśhyan hi sarvatra samavasthitam īśhvaram
One who sees the Supreme Soul equally present in all beings does not harm himself. Such a person attains the ultimate liberation — the supreme goal.
na hinasty ātmanātmānaṁ tato yāti parāṁ gatim।।13.29।।
| प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः। यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति।।13.30।। | ప్రకృత్యైవ చ కర్మాణి క్రియమాణాని సర్వశః | యః పశ్యతి తథాత్మానమ్ అకర్తారం స పశ్యతి।।13.30।। |
| जो सम्पूर्ण क्रियाओंको सब प्रकारसे प्रकृतिके द्वारा ही की जाती हुई देखता है और अपने-आपको अकर्ता देखता (अनुभव करता) है, वही यथार्थ देखता है। | ప్రకృతి ద్వారా మాత్రమే అన్ని కర్మలు జరుగుతున్నాయని, తానూ కార్తకానని తెలుసుకున్నవాడే యథార్థముగా చూస్తున్నాడు. |
prakṛityaiva cha karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśhaḥ
The one who sees that all actions are actually carried out by nature, and realizes that the self is not the doer, he alone truly sees things as they are.
yaḥ paśhyati tathātmānam akartāraṁ sa paśhyati।।13.30।।
| यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति। तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा।।13.31।। | యదా భూతపృథగ్భావమ్ ఏకస్థమనుపశ్యతి | తత ఏవ చ విస్తారం బ్రహ్మ సంపద్యతే తదా।।13.31।। |
| यह पुरुष जब भूतों के पृथक् भावों को एक (परमात्मा) में स्थित देखता है तथा उस (परमात्मा) से ही यह विस्तार हुआ जानता है, तब वह ब्रह्म को प्राप्त होता है. | ఎప్పుడు ఒక వ్యక్తి ఈ ప్రపంచంలోని అన్ని ప్రాణులు భిన్నంగా కనిపించినా, అవన్నీ ఒకే పరమాత్మలో స్థితమై ఉన్నాయని తెలుసుకుంటాడో, మరియు ఈ సృష్టి అంతా ఆ పరమాత్మ నుండే విస్తరించిందని గ్రహిస్తాడో, అప్పుడు అతడు బ్రహ్మాన్ని (పరమ సత్యాన్ని) పొందుతాడు. |
yadā bhūta-pṛithag-bhāvam eka-stham anupaśhyati
When a person sees that all beings are not separate but are actually situated in the One (Supreme Being), and realizes that everything has expanded from that same Supreme Being, then he attains Brahman (the ultimate spiritual reality or truth).
tata eva cha vistāraṁ brahma sampadyate tadā।।13.31।।
| अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः। शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते।।13.32।। | అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్ పరమాత్మాయమవ్యయః | శరీరస్థో௨పి కౌంతేయ న కరోతి న లిప్యతే।।13.32।। |
| हे कौन्तेय ! अनादि और निर्गुण होने से यह परमात्मा अव्यय है। शरीर में स्थित हुआ भी, वस्तुत:, वह न (कर्म) करता है और न (फलों से) लिप्त होता है | అనాదిగా ఉండి, గుణాలకు అతీతుడైనందువల్ల ఈ పరమాత్ముడు అవ్యయుడు (అనంతుడూ, మారని వాడూ). ఓ కౌంతేయా! శరీరంలో నివసిస్తున్నా, పరమాత్ముడు అసలు కర్మలు చేయడు, కర్మఫలాల నుండి కూడా అతడు ప్రభావితుడవడడు. |
anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ
Because He is beginningless and beyond the qualities of nature, the Supreme Soul is unchanging and eternal.
śharīra-stho ’pi kaunteya na karoti na lipyate
O Kaunteya (Arjuna), even though He dwells in the body, the Supreme Soul neither acts nor is affected by the results of actions.
| यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते। सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते।।13.33।। | యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాత్ ఆకాశం నోపలిప్యతే | సర్వత్రావస్థితో దేహే తథాత్మా నోపలిప్యతే ।।13.33।। |
| परमात्मा किसीकी भाँति न करता है और न लिप्त होता है इसपर यहाँ दृष्टान्त कहते हैं –, जैसे आकाश? सर्वत्र व्याप्त हुआ भी सूक्ष्म होनेके कारण लिप्त नहीं होता — सम्बन्धयुक्त नहीं होता, वैसे ही आत्मा भी शरीरमें सर्वत्र स्थित रहता हुआ भी ( उसके गुणदोषोंसे ) लिप्त नहीं होता | ఆకాశం అన్ని చోట్ల ఉన్నప్పటికీ, అది అతిసూక్ష్మమైనదిగా ఉండటం వల్ల దేనితోనూ కలుషితమవదు. అలాగే, ఆత్మ కూడా శరీరంలో అన్ని భాగాల్లో ఉన్నప్పటికీ, శరీర గుణదోషాలవల్ల ఏమాత్రం కలుషితమవదు (ప్రభావితమవదు). |
yathā sarva-gataṁ saukṣhmyād ākāśhaṁ nopalipyate
Just as space, though present everywhere, does not get attached or tainted because it is very subtle, in the same way, the soul, though present throughout the body, is not affected or tainted by the body’s qualities or faults.
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate।।13.33।।
| यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत।।13.34।। | యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః | క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత।।13.34।। |
| हे भरतवंशोद्भव अर्जुन ! जैसे एक ही सूर्य सम्पूर्ण संसारको प्रकाशित करता है, ऐसे ही क्षेत्री (क्षेत्रज्ञ, आत्मा) सम्पूर्ण क्षेत्रको प्रकाशित करता है। | హే భరతవంశోద్భవ అర్జున! ! సూర్యుడొక్కడే ఈ సమస్త లోకాన్నీ ప్రకాశింపచేస్తున్నట్లే; క్షేత్రజ్ఞుడైన పరమాత్మ క్షేత్రమంతటినీ ప్రకాశింపచేస్తున్నాడు. |
yathā prakāśhayaty ekaḥ kṛitsnaṁ lokam imaṁ raviḥ
O Arjuna, descendant of the Bharata dynasty! Just as one sun illuminates the entire world, similarly the knower of the field (the soul) illuminates the entire field (body or world).
kṣhetraṁ kṣhetrī tathā kṛitsnaṁ prakāśhayati bhārata।।13.34।।
| क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा। भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्।।13.35।। | క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేవమ్ అంతరం జ్ఞానచక్షుషా | భూతప్రకృతిమోక్షం చ యే విదుర్యాంతి తే పరమ్।।13.35।। |
| इस प्रकार जो ज्ञानरूपी नेत्रसे क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके अन्तर-(विभाग-) को तथा कार्य-कारणसहित प्रकृतिसे स्वयंको अलग जानते हैं, वे परमात्माको प्राप्त हो जाते हैं। | ఇలా జ్ఞాననేత్రం ద్వారా క్షేత్రం (శరీరం) మరియు క్షేత్రజ్ఞుడు (ఆత్మ) మధ్య తేడాను తెలుసుకుని, వారి కార్యాకారణాల, స్వభావాన్ని గ్రహించిన వారు పరమాత్మను పొందుతారు. |
kṣhetra-kṣhetrajñayor evam antaraṁ jñāna-chakṣhuṣhā
In this way, those who, through the eye of knowledge, distinguish between the field (body) and the knower of the field (soul), along with understanding their actions, causes, and nature, realize the Supreme Soul.
bhūta-prakṛiti-mokṣhaṁ cha ye vidur yānti te param।।13.35।।
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः॥
ఓం తత్సదితి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదే “క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవిభాగయోగో” నామ త్రయోదశోధ్యాయః॥
Om Tat Sat — Thus, in the Upanishads of the glorious Bhagavad Gita, the science of Brahmavidya, the scripture of Yoga, in the dialogue between Sri Krishna and Arjuna, ends the Thirteenth chapter entitled “The Yoga of the Distinction between the Field and the Knower of the Field.”