| ॐ श्री परमात्मने नमः अथ चतुर्दशोऽध्यायः गुण त्रय विभाग योग: | ఓం శ్రీ పరమాత్మనే నమః అథ చతుర్దశోఽధ్యాయః గుణత్రయ విభాగ యోగ: |
Om Shri Paramatmane Namaha
Understanding the three gunas / modes of the Nature
Thus begins the Chapter Fourteen : Guṇa Traya Vibhāg Yog
| श्री भगवानुवाच परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्। यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः।।14.1।। | శ్రీ భగవానువాచ పరం భూయః ప్రవక్ష్యామి జ్ఞానానాం జ్ఞానముత్తమమ్. యజ్జ్ఞాత్వా మునయః సర్వే పరాం సిద్ధిమితో గతాః৷৷14.1৷৷ |
| श्री भगवान् ने कहा — समस्त ज्ञानों में उत्तम परम ज्ञान को मैं पुन: कहूंगा, जिसको जानकर सभी मुनिजन इस (लोक) से जाकर (इस जीवनोपरान्त) परम सिद्धि को प्राप्त हुए हैं | శ్రీ భగవానువాచ- జ్ఞానాల్లో ఉత్తమమైన పరమ జ్ఞానాన్ని నేను మళ్ళీ చెబుతాను. దీన్ని తెలుసుకొని మునులందరూ ఈ లోకాన్ని దాటి పరమ సిద్ధిని (మోక్షాన్ని) పొందారు. |
śhrī-bhagavān uvācha
Shri Bhagavan said:
paraṁ bhūyaḥ pravakṣhyāmi jñānānāṁ jñānam uttamam
yaj jñātvā munayaḥ sarve parāṁ siddhim ito gatāḥ।।14.1।।
I will once again explain the supreme knowledge, the best among all kinds of wisdom. By knowing this, many great sages have attained the highest perfection and become free from this world.
| इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च।।14.2।। | ఇదం జ్ఞానముపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమాగతాః. సర్గేపి నోపజాయన్తే ప్రలయే న వ్యథన్తి చ৷৷14.2৷৷ |
| इस ज्ञानका आश्रय लेकर जो मनुष्य मेरी सधर्मताको प्राप्त हो गये हैं, वे महासर्गमें (सृष्टिके आदिमें ) भी पैदा नहीं होते और महाप्रलयमें भी व्यथित नहीं होते। | ఈ జ్ఞానాన్ని ఆశ్రయించినవారు నా స్వరూపాన్ని పొందుతారు. సృష్టిక్రమంలో వారు మళ్లీ జన్మించరు, మరియు ప్రళయ సమయంలో బాధపడరు. |
idaṁ jñānam upāśhritya mama sādharmyam āgatāḥ
By taking refuge in this knowledge, people attain My nature (divine likeness). They are not born again during creation, nor are they disturbed at the time of dissolution (destruction) of the universe.
sarge ’pi nopajāyante pralaye na vyathanti cha।।14.2।।
| मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्। संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत।।14.3।। | మమ యోనిర్మహద్బ్రహ్మ తస్మిన్ గర్భం దధామ్యహమ్| సంభవః సర్వభూతానాం తతో భవతి భారత৷৷14.3৷৷ |
| हे भारत ! मेरी महद् ब्रह्मरूप प्रकृति, (भूतों की) योनि है, जिसमें मैं गर्भाधान करता हूँ; इससे समस्त भूतों की उत्पत्ति होती है। (यहाँ भगवान प्रकृति को माता और स्वयं को पिता की तरह वर्णन करते हैं। प्रकृति में जब वह चेतन बीज डालते हैं, तब सृष्टि का आरंभ होता है।) | ఓ భారతా! నా మహద్బ్రహ్మమయమైన ప్రకృతి అన్ని జీవుల ఉద్భవానికి గర్భస్థానంగా ఉంటుంది. ఆ ప్రకృతిలో నేను జీవబీజాన్ని ఉంచుతాను. దాంతోనే ప్రతి జీవి యొక్క జననం జరుగుతుంది. (ఇక్కడ ప్రకృతిని తల్లి వలె, భగవంతుడిని తండ్రివలె చిత్రీకరించారు.) |
mama yonir mahad brahma tasmin garbhaṁ dadhāmy aham
O Bharata (Arjuna)! My womb is the great Brahman (Prakriti/Nature). In that, I place the seed of all living beings.
sambhavaḥ sarva-bhūtānāṁ tato bhavati bhārata।।14.3।।
From that union, all beings are born.
👉 Nature is seen as the mother, and the Lord as the father who implants the seed of consciousness into Nature, beginning the process of creation.
| सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः। तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता।।14.4।। | సర్వయోనిషు కౌంతేయ మూర్తయః సంభవంతి యాః | తాసాం బ్రహ్మమహద్యోనిః అహం బీజప్రదః పితా।।14.4।। |
| हे कुन्तीपुत्र – पितृ? मनुष्य पशु और मृग आदि समस्त योनियोंमें जो मूर्तियाँ अर्थात् शरीराकार अलगअलग अङ्गोंके अवयवोंकी रचनायुक्त व्यक्तियाँ उत्पन्न होती हैं उन सब मूर्तियोंकी सब प्रकारसे स्थित महत् ब्रह्मरूप मेरी माया तो गर्भ धारण करनेवाली योनि है और मैं ईश्वर बीज प्रदान करनेवाला अर्थात् गर्भाधान करनेवाला पिता हूँ। | ఓ కౌంతేయ – ఈ లోకంలోని ప్రతి జీవరాశి ఏ రూపంలో జన్మించినా, ప్రకృతి తల్లి, జీవబీజాన్ని అందించేవాడిని నేను వాటికి తండ్రిని. |
sarva-yoniṣhu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ
O Kaunteya (Arjuna)! Whatever forms are born in all species of life, Nature (Prakriti) is their mother (womb), and I am the father who gives the seed of life.
tāsāṁ brahma mahad yonir ahaṁ bīja-pradaḥ pitā।।14.4।।
| सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः। निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्।।14.5।। | సత్త్వం రజస్తమ ఇతి గుణాః ప్రకృతిసంభవాః | నిబద్నంతి మహాబాహో దేహే దేహినమవ్యయమ్।।14.5।। |
| हे महाबाहो ! प्रकृतिसे उत्पन्न होनेवाले सत्त्व, रज और तम — ये तीनों गुण अविनाशी देहीको देहमें बाँध देते हैं। | అర్జునా! ప్రకృతి వల్ల పుట్టిన సత్త్వ, రజస్సు, తమస్సు అనే మూడు గుణాలు శాశ్వతమైన ఆత్మను శరీరంలో బంధిస్తున్నాయి. |
sattvaṁ rajas tama iti guṇāḥ prakṛiti-sambhavāḥ
O mighty-armed Arjuna! The three modes — Sattva (goodness), Rajas (passion), and Tamas (ignorance) — born of Nature (Prakriti), bind the eternal soul to the body.
nibadhnanti mahā-bāho dehe dehinam avyayam।।14.5।।
| तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्। सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ।।14.6।। | తత్ర సత్త్వం నిర్మలత్వాత్ ప్రకాశకమనామయమ్ । సుఖసంగేన బధ్నాతి జ్ఞానసంగేన చానఘ।।14.6।। |
| हे निष्पाप अर्जुन ! इन (तीनों) में, सत्त्वगुण निर्मल होने से प्रकाशक और अनामय (निरुपद्रव, निर्विकार या निरोग) है; (वह जीव को) सुख की आसक्ति से और ज्ञान की आसक्ति से बांध देता है।। | అర్జునా! వాటిలో సత్వగుణం నిర్మలమైనది కావడం వల్ల కాంతి మరియు ఆరోగ్యం కలగజేస్తుంది. అది సుఖం మీద, జ్ఞానం మీద ఆసక్తి కలగజేసి ఆత్మను బంధిస్తుంది. |
tatra sattvaṁ nirmalatvāt prakāśhakam anāmayam
O sinless Arjuna! Of these three, sattva, being pure, is illuminating and free from affliction. Yet, it binds the soul through attachment to happiness and attachment to knowledge.
sukha-saṅgena badhnāti jñāna-saṅgena chānagha।।14.6।।
| रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्। तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्।।14.7।। | రజో రాగాత్మకం విద్ధి తృష్ణాసంగసముద్భవమ్ | తన్నిబధ్నాతి కౌంతేయ కర్మసంగేన దేహినమ్।।14.7।। |
| हे कुन्तीनन्दन ! तृष्णा और आसक्तिको पैदा करनेवाले रजोगुणको तुम रागस्वरूप समझो। वह कर्मोंकी आसक्तिसे शरीरधारीको बाँधता है। | కౌంతేయా ! రాగస్వరూపం కలిగిన రజోగుణం ఆశకు, ఆసక్తికి మూలమని తెలుసుకో. కర్మలమీద ఆసక్తి కలిగించి అది ఆత్మను బంధిస్తుంది. |
rajo rāgātmakaṁ viddhi tṛiṣhṇā-saṅga-samudbhavam
O son of Kunti (Arjuna), know that rajas is of the nature of passion. It is born of thirst (desire) and attachment, and it binds the embodied soul by attachment to action.
tan nibadhnāti kaunteya karma-saṅgena dehinam ।।14.7।।
| तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्। प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत।।14.8।। | తమస్త్వజ్ఞానజం విద్ధి మోహనం సర్వదేహినామ్. ప్రమాదాలస్యనిద్రాభిస్తన్నిబధ్నాతి భారత৷৷14.8৷৷ |
| हे भरतवंशी अर्जुन ! सम्पूर्ण देहधारियोंको मोहित करनेवाले तमोगुणको तुम अज्ञानसे उत्पन्न होनेवाला समझो। वह प्रमाद, आलस्य और निद्राके द्वारा देहधारियोंको बाँधता है। | అర్జునా! అజ్ఞానం వల్ల జనించే తమోగుణం ప్రాణులన్నింటికీ అవివేకం కలగజేస్తుందని తెలుసుకో. అది పరాకు, బద్దకం, నిద్రలలో ఆత్మను శరీరంలో బంధిస్తుంది. |
tamas tv ajñāna-jaṁ viddhi mohanaṁ sarva-dehinām
O Bharata (Arjuna), know tamas to be born of ignorance. It deludes all embodied beings, and it binds them through negligence, laziness, and sleep.
pramādālasya-nidrābhis tan nibadhnāti bhārata ।।14.8।।
| सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत। ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत।।14.9।। | సత్త్వం సుఖే సంజయతి రజః కర్మణి భారత | జ్ఞానమావృత్య తు తమః ప్రమాదే సంజయత్యుత।।14.9।। |
| हे भारत ! सत्त्वगुण सुख में आसक्त कर देता है और रजोगुण कर्म में, किन्तु तमोगुण ज्ञान को आवृत्त करके जीव को प्रमाद से युक्त कर देता है | అర్జునా! సత్వగుణం సుఖం చేకూరుస్తుంది; రజో గుణము జీవాత్మకు కర్మల పట్ల ఆసక్తి కలిగిస్తుంది. తమోగుణం జ్ఞానాన్ని మరుగుపరచి ప్రమాదం కలగజేస్తుంది. |
sattvaṁ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata
O Bharata (Arjuna), sattva binds one to happiness, rajas binds one to action, while tamas, covering knowledge, binds one to negligence
jñānam āvṛitya tu tamaḥ pramāde sañjayaty uta ।।14.9।।
| रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत। रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा।।14.10।। | రజస్తమశ్చాభిభూయ సత్త్వం భవతి భారత | రజఃసత్త్వం తమశ్చైవ తమః సత్త్వం రజస్తథా ।।14.10।। |
| हे भारत ! कभी रज और तम को अभिभूत (दबा) करके सत्त्वगुण की वृद्धि होती है, कभी रज और सत्त्व को दबाकर तमोगुण की वृद्धि होती है, तो कभी तम और सत्त्व को अभिभूत कर रजोगुण की वृद्धि होती है। | అర్జునా! రజోగుణాన్నీ, తమోగుణాన్నీ అణచివేసి సత్వగుణం అభివృద్ధి చెందుతుంది. అలాగే సత్వతమోగుణాలను అణచివేసి రజోగుణమూ సత్వరజోగుణాలను అణగద్రొక్కి తమోగుణమూ ఉండును. |
rajas tamaśh chābhibhūya sattvaṁ bhavati bhārata
O Bharata (Arjuna), sometimes sattva prevails by overpowering rajas and tamas. At other times, rajas dominates by overpowering sattva and tamas, and sometimes tamas prevails by overpowering sattva and rajas.
rajaḥ sattvaṁ tamaśh chaiva tamaḥ sattvaṁ rajas tathā।।14.10।।
| सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते। ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत।।14.11।। | సర్వద్వారేషు దేహే௨స్మిన్ ప్రకాశ ఉపజాయతే | జ్ఞానం యదా తదా విద్యాత్ వివృద్ధం సత్త్వమిత్యుత ।।14.11।। |
| जब इस मनुष्यशरीरमें सब द्वारों-(इन्द्रियों और अन्तःकरण-) में प्रकाश (स्वच्छता) और ज्ञान (विवेक) प्रकट हो जाता है, तब जानना चाहिये कि सत्त्वगुण प्रवृद्ध हुआ है| | ఈ శరీరంలోని ఇంద్రియాలన్నిటినుంచీ ప్రకాశించే జ్ఞానం ప్రసరించినప్పుడు సత్వగుణం బాగా వృద్ధిపొందిందని తెలుసుకోవాలి. |
sarva-dvāreṣhu dehe ’smin prakāśha upajāyate
When in this human body, all the doors (the senses and the mind) are filled with light (clarity) and knowledge (wisdom and discrimination) shines forth, then know that sattva has increased.
jñānaṁ yadā tadā vidyād vivṛiddhaṁ sattvam ity uta।।14.11।।
| लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा। रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ।।14.12।। | లోభః ప్రవృత్తిరారంభః కర్మణామశమః స్పృహా | రజస్యేతాని జాయంతే వివృద్ధే భరతర్షభ।।14.12।। |
| हे भरत-श्रेष्ठ ! रजोगुण के प्रवृद्ध होने पर लोभ, प्रवृत्ति (सामान्य चेष्टा) कर्मों का आरम्भ, शम का अभाव तथा स्पृहा, ये सब उत्पन्न होते हैं। | ఓ భారతశ్రేష్ఠా! రజోగుణము పెరిగినప్పుడు లోభం పెరుగుతుంది, అశాంతి కలుగుతుంది, నిత్యం పనులలో నిమగ్నమవుతాడు, కొత్త పనులు ఆరంభించడానికి ఉత్సాహపడతాడు మరియు కోరికలు మరింత బలపడతాయి. |
lobhaḥ pravṛittir ārambhaḥ karmaṇām aśhamaḥ spṛihā
O best of the Bharatas! When rajas becomes dominant, greed grows, restlessness arises, one becomes driven towards constant action and new undertakings, and an unending desire takes hold.
rajasy etāni jāyante vivṛiddhe bharatarṣhabha ।।14.12।।
| अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च। तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन।।14.13।। | అప్రకాశో௨ప్రవృత్తిశ్చ ప్రమాదో మోహ ఏవ చ | తమస్యేతాని జాయంతే వివృద్ధే కురునందన।।14.13।। |
| हे कुरुनन्दन ! तमोगुण के प्रवृद्ध होने पर अप्रकाश, अप्रवृत्ति, प्रमाद और मोह ये सब उत्पन्न होते हैं। | ఓ అర్జునా! తమోగుణము పెరిగినప్పుడు అది అజ్ఞానం, అలసత్వం, అజాగ్రత్త మరియు మోహాన్ని కలుగజేస్తుంది. |
aprakāśho ’pravṛittiśh cha pramādo moha eva cha
O Arjuna, when tamas grows, it brings darkness, laziness, negligence, and delusion.
tamasy etāni jāyante vivṛiddhe kuru-nandana।।14.13।।
| यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्। तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते।।14.14।। | యదా సత్త్వే ప్రవృద్ధే తు ప్రలయం యాతి దేహభృత్ | తదోత్తమవిదాం లోకాన్ అమలాన్ ప్రతిపద్యతే ।।14.14।। |
| जब यह जीव (देहभृत्) सत्त्वगुण की प्रवृद्धि में मृत्यु को प्राप्त होता है, तब उत्तम कर्म करने वालों के निर्मल अर्थात् स्वर्गादि लोकों को प्राप्त होता है| | సత్వగుణం ప్రవృద్ధిచెందిన సమయంలో మరణించినవాడు ఉత్తమజ్ఞానులు పొందే పుణ్యలోకాలు పొందుతాడు. |
yadā sattve pravṛiddhe tu pralayaṁ yāti deha-bhṛit
When sattva is predominant and the embodied soul dies, then it attains the pure realms of the knowers of the highest truth.
tadottama-vidāṁ lokān amalān pratipadyate।।14.14।।
| रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते। तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते।।14.15।। | రజసి ప్రలయం గత్వా కర్మసంగిషు జాయతే | తథా ప్రలీనస్తమసి మూఢయోనిషు జాయతే।।14.15।। |
| रजोगुण के प्रवृद्ध काल में मृत्यु को प्राप्त होकर कर्मासक्ति वाले (मनुष्य) लोक में वह जन्म लेता है तथा तमोगुण के प्रवृद्धकाल में (मरण होने पर) मूढ़योनि में जन्म लेता है। | రజోగుణం అధికమై ఉన్న సమయంలో మృతి చెందినవాడు, కర్మలపై ఆసక్తి కలిగినవారి గర్భంలో జన్మిస్తాడు. ఇక తమోగుణం పెరిగిన స్థితిలో ప్రాణం విడిచినవాడు అజ్ఞానులకు గానీ, పశు పక్ష్యాదులకు పుడతాడు. |
rajasi pralayaṁ gatvā karma-saṅgiṣhu jāyate
When one dies in the state of rajas, he is born among those attached to action. Likewise, when one dies in the state of tamas, he takes birth in the wombs of the deluded.
tathā pralīnas tamasi mūḍha-yoniṣhu jāyate।।14.15।।
| कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्। रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्।।14.16।। | కర్మణః సుకృతస్యాహుః సాత్త్వికం నిర్మలం ఫలమ్ | రజసస్తు ఫలం దుఃఖమ్ అజ్ఞానం తమసః ఫలమ్।।14.16।। |
| शुभ कर्म का फल सात्विक और निर्मल कहा गया है; रजोगुण का फल दु;ख और तमोगुण का फल अज्ञान है। | సాత్త్విక కర్మ ఫలం నిర్మలమైనది, శాంతి మరియు శుద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది. రజో గుణానికి సంబంధించిన కర్మ ఫలం దుఃఖం. తమోగుణం వలన కలిగే కర్మ ఫలం అజ్ఞానం. |
karmaṇaḥ sukṛitasyāhuḥ sāttvikaṁ nirmalaṁ phalam
The result of good action (born of Sattva) is said to be pure and uplifting. The fruit of action (born of Rajas) is suffering. And from Tamas, the result is ignorance.
rajasas tu phalaṁ duḥkham ajñānaṁ tamasaḥ phalam।।14.16।।
| सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च। प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च।।14.17।। | సత్త్వాత్ సంజాయతే జ్ఞానం రజసో లోభ ఏవ చ | ప్రమాదమోహౌ తమసో భవతో௨జ్ఞానమేవ చ।।14.17।। |
| सत्त्वगुण से ज्ञान उत्पन्न होता है। रजोगुण से लोभ तथा तमोगुण से प्रमाद, मोह और अज्ञान उत्पन्न होता है। | సత్త్వగుణం నుండి జ్ఞానం పుడుతుంది. రజోగుణం నుండి లోభం, తమోగుణం నుండి ప్రమాదం, మోహం, అజ్ఞానం కలుగుతాయి. |
sattvāt sañjāyate jñānaṁ rajaso lobha eva cha
From Sattva arises knowledge. From Rajas springs greed. From Tamas arise negligence, delusion, and also ignorance.
pramāda-mohau tamaso bhavato ’jñānam eva cha।।14.17।।
| ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः। जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः।।14.18।। | ఊర్ధ్వం గచ్ఛంతి సత్త్వస్థాః మధ్యే తిష్ఠంతి రాజసాః | జఘన్యగుణవృత్తిస్థాః అధో గచ్ఛంతి తామసాః।।14.18।। |
| सत्त्वगुणमें स्थित मनुष्य ऊर्ध्वलोकोंमें जाते हैं, रजोगुणमें स्थित मनुष्य मृत्युलोकमें जन्म लेते हैं और निन्दनीय तमोगुणकी वृत्तिमें स्थित मनुष्य अधोगतिमें जाते हैं। | సత్త్వ గుణంలో ఉన్న మనుషులు ఉన్నత లోకాలకు వెళ్తారు. రజో గుణంలో ఉన్నవారు మళ్ళీ మానవ లోకంలో జన్మిస్తారు. కానీ తామస గుణంలో ఉన్నవారు అధో గతికి చేరుతారు. |
ūrdhvaṁ gachchhanti sattva-sthā madhye tiṣhṭhanti rājasāḥ
Those who are established in Sattva rise upwards. Those who are in Rajas remain in the middle. But those who are sunk in Tamas, dwelling in the lowest qualities, go downwards.
jaghanya-guṇa-vṛitti-sthā adho gachchhanti tāmasāḥ।।14.18।।
| नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति। गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति।।14.19।। | నాన్యం గుణేభ్యః కర్తారం యదా ద్రష్టానుపశ్యతి | గుణేభ్యశ్చ పరం వేత్తి మద్భావం సో௨ధిగచ్ఛతి।।14.19।। |
| जब विवेकी (विचारकुशल) मनुष्य तीनों गुणोंके सिवाय अन्य किसीको कर्ता नहीं देखता और अपनेको गुणोंसे पर अनुभव करता है, तब वह मेरे स्वरूपको प्राप्त हो जाता है। | వివేకి (విచారకుశలుడు) అయిన మనిషి ఈ మూడు గుణాల కంటే వేరొక కర్త లేడని గ్రహించి, తనను గుణాలకు అతీతుడిగా అనుభవించినప్పుడు, అతడు నా స్వరూపాన్ని పొందుతాడు. |
nānyaṁ guṇebhyaḥ kartāraṁ yadā draṣhṭānupaśhyati
As soon as man understands that it is only the Qualities which act and nothing else, and perceives That which is beyond, he attains My divine nature.
guṇebhyaśh cha paraṁ vetti mad-bhāvaṁ so ’dhigachchhati।।14.19।।
| गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्। जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते।।14.20।। | గుణానేతానతీత్య త్రీన్ దేహీ దేహసముద్భవాన్ | జన్మమృత్యుజరాదుఃఖైః విముక్తో௨మృతమశ్నుతే।।14.20।। |
| यह देही पुरुष शरीर की उत्पत्ति के कारणरूप तीनों गुणों से अतीत होकर जन्म, मृत्यु, जरा और दु:खों से विमुक्त हुआ अमृतत्व को प्राप्त होता है। | శరీరం కారణంగా కలిగిన ఈ మూడు గుణాలను అధిగమించినవాడు పుట్టుక, చావు, ముసలితనం, దుఃఖాలనుంచి విముక్తుడై అమృతపదం పొందుతాడు. |
guṇān etān atītya trīn dehī deha-samudbhavān
When a person rises above the three qualities of nature—sattva, rajas, and tamas—he becomes free from birth, death, old age, and sorrow, and he reaches eternal life.
janma-mṛityu-jarā-duḥkhair vimukto ’mṛitam aśhnute ।।14.20।।
| अर्जुन उवाच कैर्लिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो। किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते।।14.21।। | అర్జున ఉవాచ కైర్లింగైః త్రీన్ గుణానేతాన్ అతీతో భవతి ప్రభో | కిమాచారః కథం చైతాన్ త్రీన్ గుణానతివర్తతే।।14.21।। |
| अर्जुन बोले — हे प्रभो ! इन तीनों गुणोंसे अतीत हुआ मनुष्य किन लक्षणोंसे युक्त होता है? उसके आचरण कैसे होते हैं? और इन तीनों गुणोंका अतिक्रमण कैसे किया जा सकता है? | అర్జునుడు: ప్రభూ! ఈ మూడు గుణాలనూ దాటినవాడి లక్షణాలేమిటి? అతని ప్రవర్తన ఎలా ఉంటుంది? ఈ గుణాలను ఎలా అతను అతిక్రమించగలుగుతాడు? |
arjuna uvācha
Arjuna said — O Lord! What are the qualities and characteristics of a person who has gone beyond the three gunas? How does such a person behave? And how can one transcend these three gunas?
kair liṅgais trīn guṇān etān atīto bhavati prabho
kim āchāraḥ kathaṁ chaitāns trīn guṇān ativartate।।14.21।।
| श्री भगवानुवाच प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव। न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति।।14.22।। | శ్రీ భగవానువాచ ప్రకాశం చ ప్రవృత్తిం చ మోహమేవ చ పాండవ | న ద్వేష్టి సంప్రవృత్తాని న నివృత్తాని కాంక్షతి।।14.22।। |
| श्रीभगवान् बोले — हे पाण्डव ! प्रकाश, प्रवृत्ति तथा मोह — ये सभी अच्छी तरहसे प्रवृत्त हो जायँ तो भी गुणातीत मनुष्य इनसे द्वेष नहीं करता, और ये सभी निवृत्त हो जायँ तो इनकी इच्छा नहीं करता। | శ్రీ భగవానువాచ – ఓ పాండవా! జ్ఞానప్రకాశం, ప్రవృత్తి, మోహం బలంగా ఉద్భవించినప్పటికీ, గుణాతీతుడు వాటిని ద్వేషించడు. అవి తగ్గిపోయినప్పుడు కూడా అతనికి వాటిపట్ల కోరిక ఉండదు. |
śhrī-bhagavān uvācha
Shri Bhagavan said — O Pandava! When illumination (clarity), activity, or even delusion arise strongly, the one who has transcended the gunas does not hate them. And when these subside, he does not long for them either.
prakāśhaṁ cha pravṛittiṁ cha moham eva cha pāṇḍava
na dveṣhṭi sampravṛittāni na nivṛittāni kāṅkṣhati।।14.22।।
| उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते। गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते।।14.23।। | ఉదాసీనవదాసీనో గుణైర్యో న విచాల్యతే | గుణా వర్తంత ఇత్యేవ యో௨వతిష్ఠతి నేఙ్గతే।।14.23।। |
| जो उदासीन के समान आसीन होकर गुणों के द्वारा विचलित नहीं किया जा सकता और “गुण ही व्यवहार करते हैं” ऐसा जानकर स्थित रहता है और उस स्थिति से विचलित नहीं होता। | గుణాల ప్రభావానికి లోనుకాక, అవి మాత్రమే పనిచేస్తున్నాయి అని తెలిసి, ప్రశాంతంగా స్థిరంగా ఉండేవాడు గుణాతీతుడు. |
udāsīna-vad āsīno guṇair yo na vichālyate
The one who remains like an indifferent observer, unaffected by the play of the gunas, knowing well that “it is only the gunas that act,” stays steady and is not disturbed by them.
guṇā vartanta ity evaṁ yo ’vatiṣhṭhati neṅgate।।14.23।।
| समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः। तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः।।14.24।। | సమదుఃఖసుఖః స్వస్థః సమలోష్టాశ్మకాంచనః | తుల్యప్రియాప్రియో ధీరః తుల్యనిందాత్మసంస్తుతిః।।14.24।। |
| जो स्वस्थ (स्वरूप में स्थित), सुख-दु:ख में समान रहता है तथा मिट्टी, पत्थर और स्वर्ण में समदृष्टि रखता है; ऐसा वीर पुरुष प्रिय और अप्रिय को तथा निन्दा और आत्मस्तुति को तुल्य समझता है।। | ఆత్మలో స్థిరంగా, సుఖం-దుఃఖాన్ని సమానంగా గ్రహించే వాడు, మట్టి, రాయి, బంగారం అన్నీ సమానంగా చూస్తాడు. ఇలాంటి ధీరుడు ఇష్టమైనది-అఇష్టమైనది, ప్రశంస-నిందలను సమానంగా భావిస్తాడు. |
sama-duḥkha-sukhaḥ sva-sthaḥ sama-loṣhṭāśhma-kāñchanaḥ
The one who is steady in his true nature, remains equal in pleasure and pain, and sees clay, stone, and gold alike — such a heroic person regards the pleasant and unpleasant, praise and blame, as the same.
tulya-priyāpriyo dhīras tulya-nindātma-sanstutiḥ।।14.24।।
| मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः। सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते।।14.25।। | మానావమానయోస్తుల్యః తుల్యో మిత్రారిపక్షయోః | సర్వారంభపరిత్యాగీ గుణాతీతః స ఉచ్యతే।।14.25।। |
| जो मान और अपमान में सम है; शत्रु और मित्र के पक्ष में भी सम है, ऐसा सर्वारम्भ परित्यागी पुरुष गुणातीत कहा जाता है।। | గౌరవం మరియు అవమానం లో సమత్వత కలిగిన వాడు, శత్రుమిత్రులను సమానదృష్టితో చూస్తూ కామ్యకర్మలన్నిటినీ విడిచిపెట్టి నిరంతరం ఆత్మావలోకనంలో నిమగ్నమై వుండే ధీరుడు |
mānāpamānayos tulyas tulyo mitrāri-pakṣhayoḥ
He who is equal-minded in honor and dishonor, who is the same towards friend and foe, who has renounced all undertakings and desires, is said to have transcended the gunas (qualities of nature).
sarvārambha-parityāgī guṇātītaḥ sa uchyate।।14.25।।
| मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते | स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते।।14.26।। | మాం చ యో௨వ్యభిచారేణ భక్తియోగేన సేవతే | స గుణాన్ సమతీత్యైతాన్ బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే।।14.26।। |
| जो मनुष्य अव्यभिचारी भक्तियोगके द्वारा मेरा सेवन करता है, वह इन गुणोंका अतिक्रमण करके ब्रह्मप्राप्तिका पात्र हो जाता है। | నిష్కల్మషమైన భక్తి ద్వారా నన్ను సేవించే వాడు, ఈ మూడు గుణాలను అధిగమించి, బ్రహ్మ స్థాయికి చేరటానికి యోగ్యుడవుతాడు. |
māṁ cha yo ’vyabhichāreṇa bhakti-yogena sevate
He who serves Me with unwavering devotion, transcending the three gunas, becomes fit to attain the state of Brahman (supreme realization).
sa guṇān samatītyaitān brahma-bhūyāya kalpate।।14.26।।
| ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च। शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च।।14.27।। | బ్రహ్మణో హి ప్రతిష్ఠాహమ్ అమృతస్యావ్యయస్య చ | శాశ్వతస్య చ ధర్మస్య సుఖస్యైకాంతికస్య చ |
| क्योंकि मैं अमृत, अव्यय, ब्रह्म, शाश्वत धर्म और ऐकान्तिक अर्थात् पारमार्थिक सुख की प्रतिष्ठा हूँ | | ఎందువల్లనంటే వినాశరహితం, వికారరహితం, శాశ్వత ధర్మ స్వరూపం, అఖండసుఖరూపమూ అయిన బ్రహ్మానికి నిలయాన్ని నేనే. |
brahmaṇo hi pratiṣhṭhāham amṛitasyāvyayasya cha
I am the basis of the impersonal Brahman, which is immortal, imperishable, and eternal; the foundation of dharma (righteousness) and the source of absolute bliss.
śhāśhvatasya cha dharmasya sukhasyaikāntikasya cha।।14.27।।
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः॥
ఓం తత్సదితి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదే “గుణత్రయవిభాగయోగో” నామ చతుర్దశోధ్యాయః॥
Om Tat Sat — Thus, in the Upanishads of the glorious Bhagavad Gita, the science of Brahmavidya, the scripture of Yoga, in the dialogue between Sri Krishna and Arjuna, ends the Fourteenth chapter entitled “The Yoga of the Division of the Three Gunas.”