| ॐ श्री परमात्मने नमः अथ अष्टादशोऽध्यायः मोक्षसंन्यास योगः॥ | ఓం శ్రీ పరమాత్మనే నమః అథ అష్టాదశోధ్యాయః మోక్షసంన్యాస యోగః॥ |
Om Shri Paramatmane Namaha
The Yoga of Liberation, Renunciation
Thus begins Chapter Eighteen: Mokṣa Sannyāsa Yoga
| अर्जुन उवाच संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्। त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन।।18.1।। | అర్జున ఉవాచ । సన్న్యాసస్య మహాబాహో తత్త్వమిచ్ఛామి వేదితుమ్ । త్యాగస్య చ హృషీకేశ పృథక్కేశినిషూదన।।18.1।। |
| अर्जुन ने कहा –हे महाबाहो ! हे हृषीकेश ! हे केशनिषूदन ! मैं संन्यास और त्याग के तत्त्व को पृथक्-पृथक् (अलग-अलग) जानना चाहता हूँ | | అర్జునుడు పలికెను: ఓ మహాబాహువైన కృష్ణా! ఇంద్రియాలకు ప్రభువైనవాడా, కేశి సంహారీ! సన్యాసము మరియు త్యాగము అనే ఈ రెండింటి యొక్క నిజమైన తత్త్వాన్ని, వాటి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని విడివిడిగా తెలుసుకోవాలని కోరుచున్నాను. |
arjuna uvācha
Arjuna said: O mighty-armed Krishna, master of the senses and slayer of Keśi, I desire to understand the true essence of renunciation (Sannyāsa) and how it distinctly differs from detachment (Tyāga).
sannyāsasya mahā-bāho tattvam ichchhāmi veditum
tyāgasya cha hṛiṣhīkeśha pṛithak keśhi-niṣhūdana।।18.1।।
| श्री भगवानुवाच काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः। सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः।।18.2।। | శ్రీ భగవానువాచ । కామ్యానాం కర్మణాం న్యాసం సన్న్యాసం కవయో విదుః । సర్వకర్మఫలత్యాగం ప్రాహుస్త్యాగం విచక్షణాః ।।18.2।। |
| श्रीभगवान् ने कहा – कुछ कवि (पण्डित) जन काम्य कर्मों के त्याग को “संन्यास” समझते हैं और विचारशील जन समस्त कर्मों के फलों के त्याग को “त्याग” कहते हैं। | శ్రీ భగవానుడు పలికెను: కామ్య కర్మలను (స్వార్థ కోరికలతో చేసే పనులను) పూర్తిగా వదిలేయడాన్ని జ్ఞానులు ‘సన్యాసము’ అంటారు. సమస్త కర్మల యొక్క ఫలితాల పట్ల మమకారాన్ని, ఆశను త్యజించడాన్ని వివేచనాపరులు ‘త్యాగము’ అని నిర్వచిస్తారు. |
śhrī-bhagavān uvācha
The Supreme Lord said: The wise understand Sannyāsa as the giving up of desire-driven actions. Discerning thinkers declare Tyāga as the relinquishment of attachment to the fruits of all actions.
kāmyānāṁ karmaṇāṁ nyāsaṁ sannyāsaṁ kavayo viduḥ
sarva-karma-phala-tyāgaṁ prāhus tyāgaṁ vichakṣhaṇāḥ।।18.2।।
| त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः। यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे।।18.3।। | త్యాజ్యం దోషవదిత్యేకే కర్మ ప్రాహుర్మనీషిణః । యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యమితి చాపరే।।18.3।। |
| कुछ मनीषी जन कहते हैं कि समस्त कर्म दोषयुक्त होने के कारण त्याज्य हैं; और अन्य जन कहते हैं कि यज्ञ, दान और तपरूप कर्म त्याज्य नहीं हैं। | కర్మలన్నీ ఏదో ఒక దోషంతో కూడి ఉంటాయని, కాబట్టి పనులన్నింటినీ పూర్తిగా వదిలేయాలని కొందరు పండితులు అంటారు. కానీ యజ్ఞము, దానము, తపస్సు వంటి పవిత్ర కార్యాలను ఎన్నటికీ వదలకూడదని మరికొందరు తత్త్వవేత్తలు చెబుతారు. |
tyājyaṁ doṣha-vad ity eke karma prāhur manīṣhiṇaḥ
Some thinkers (Philosphers) declare that all action should be abandoned as inherently flawed, while other scholars maintain that acts of worship, charity, and self-mastery should never be given up.
yajña-dāna-tapaḥ-karma na tyājyam iti chāpare।।18.3।।
| निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम। त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः।।18.4।। | నిశ్చయం శృణు మే తత్ర త్యాగే భరతసత్తమ । త్యాగో హి పురుషవ్యాఘ్ర త్రివిధః సంప్రకీర్తితః।।18.4।। |
| हे भरतवंशियोंमें श्रेष्ठ अर्जुन ! तू संन्यास और त्याग — इन दोनोंमेंसे पहले त्यागके विषयमें मेरा निश्चय सुन; क्योंकि हे पुरुषश्रेष्ठ ! त्याग तीन प्रकारका कहा गया है। | ఓ భరతవంశ శ్రేష్ఠుడా, అర్జునా! త్యాగాన్ని గురించిన నా ఖచ్చితమైన నిర్ణయాన్ని వినుము. పురుషశ్రేష్ఠుడా! ఆ త్యాగము మూడు విధాలుగా విభజించబడింది. |
niśhchayaṁ śhṛiṇu me tatra tyāge bharata-sattama
Hear My definitive conclusion on detachment (Tyāga), O best of the Bharatas! Detachment, O tiger among men, has indeed been declared as threefold.
tyāgo hi puruṣha-vyāghra tri-vidhaḥ samprakīrtitaḥ।।18.4।।
The Ultimate Authority: Krishna settling the debate once for all. He asks Arjuna to listen attentively because true detachment is subtle and frequently misunderstood.
| यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्। यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्।।18.5।। | యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యం కార్యమేవ తత్ । యజ్ఞో దానం తపశ్చైవ పావనాని మనీషిణామ్।।18.5।। |
| वह निश्चय क्या है इसपर कहते हैं – यज्ञ, दान और तपरूप कर्म त्याज्य नहीं है, किन्तु वह नि:सन्देह कर्तव्य है; यज्ञ, दान और तप ये मनीषियों (साधकों) को पवित्र करने वाले हैं। | యజ్ఞము, దానము మరియు తపస్సు అనే కార్యాలను ఎన్నటికీ వదిలిపెట్టకూడదు. వాటిని తప్పనిసరి కర్తవ్యాలుగా ఆచరించాలి. ఎందుకంటే యజ్ఞ, దాన, తపస్సులు వివేకులైన మానవులకు చిత్తశుద్ధిని చేకూర్చే పవిత్ర సాధనాలు. |
yajña-dāna-tapaḥ-karma na tyājyaṁ kāryam eva tat
Acts of worship (Yajña), charity (Dānam), and self-mastery (Tapas) must never be abandoned; they ought to be performed as obligatory duty. Indeed, worship, charity, and self-mastery are the true purifiers of the wise.
yajño dānaṁ tapaśh chaiva pāvanāni manīṣhiṇām।।18.5।।
| एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च। कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्।।18.6।। | ఏతాన్యపి తు కర్మాణి సంగం త్యక్త్వా ఫలాని చ । కర్తవ్యానీతి మే పార్థ నిశ్చితం మతముత్తమమ్।।18.6।। |
| हे पार्थ ! (पूर्वोक्त यज्ञ, दान और तप ) इन कर्मोंको तथा दूसरे भी कर्मोंको आसक्ति और फलोंका त्याग करके करना चाहिये – यह मेरा निश्चित किया हुआ उत्तम मत है। | ఓ అర్జునా! ఈ యజ్ఞ, దాన, తపో రూపకార్యాలను కూడా మమకారాన్ని, ప్రతిఫలాపేక్షను సంపూర్ణంగా త్యజించి ఆచరించాలి. ఇది నా యొక్క అత్యుత్తమమైన, ఖచ్చితమైన నిర్ణయము. |
etāny api tu karmāṇi saṅgaṁ tyaktvā phalāni cha
However, even these essential actions must be performed without personal attachment or expectation of reward, O Arjuna. This is My definitive and supreme judgment.
kartavyānīti me pārtha niśhchitaṁ matam uttamam।।18.6।।
| नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते। मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः।।18.7।। | నియతస్య తు సన్న్యాసః కర్మణో నోపపద్యతే । మోహాత్తస్య పరిత్యాగస్తామసః పరికీర్తితః।।18.7।। |
| नियत कर्मका तो त्याग करना उचित नहीं है। उसका मोहपूर्वक त्याग करना तामस कहा गया है। | నియత కర్మలను (తప్పక ఆచరించవలసిన కర్తవ్యాలను) వదిలివేయడం ఏమాత్రం సరికాదు. మోహం లేదా అజ్ఞానం వలన అలాంటి బాధ్యతలను విడిచిపెట్టడాన్ని ‘తామస త్యాగము’ అని అంటారు. |
niyatasya tu sannyāsaḥ karmaṇo nopapadyate
Renunciation of prescribed obligatory (Mandatory) duties is never justified. Relinquishing (Giving up) such duties out of delusion or ignorance is declared to be renunciation – rooted in ignorance (Tāmasika Tyāga).
mohāt tasya parityāgas tāmasaḥ parikīrtitaḥ।।18.7।।
| दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्। स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्।।18.8।। | దుఃఖమిత్యేవ యత్కర్మ కాయక్లేశభయాత్యజేత్ । స కృత్వా రాజసం త్యాగం నైవ త్యాగఫలం లభేత్।।18.8।। |
| जो मनुष्य, कर्म को दु:ख समझकर शारीरिक कष्ट के भय से त्याग देता है, वह पुरुष उस राजसिक त्याग को करके कदापि त्याग के फल को प्राप्त नहीं होता है। | ఏదైనా ఒక బాధ్యతతో కూడిన పనిని ‘ఇది చాలా కష్టమైనది’ అని భావించి, శరీర శ్రమకు లేదా బాధకు భయపడి వదిలేస్తే, అది ‘రాజస త్యాగము’ అవుతుంది. అలా చేసే వ్యక్తి త్యాగం వల్ల లభించే ఏ విధమైన ప్రయోజనాన్ని పొందలేడు. |
duḥkham ity eva yat karma kāya-kleśha-bhayāt tyajet
If someone gives up required duties simply because they are painful or out of fear of physical strain, that giving up is driven by passion (Rājasika Tyāga). Such a person never gains the true spiritual benefit of giving up.
sa kṛitvā rājasaṁ tyāgaṁ naiva tyāga-phalaṁ labhet।।18.8।।
| कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन। सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः।।18.9।। | కార్యమిత్యేవ యత్కర్మ నియతం క్రియతేఽర్జున । సంగం త్యక్త్వా ఫలం చైవ స త్యాగః సాత్త్వికో మతః।।18.9।। |
| हे अर्जुन ! ‘केवल कर्तव्यमात्र करना है’ – ऐसा समझकर जो नियत कर्म आसक्ति और फलका त्याग करके किया जाता है, वही सात्त्विक त्याग माना गया है। | ఓ అర్జునా! వదిలిపెట్టకూడని బాధ్యతాయుతమైన పనిని ‘ఇది నా కర్తవ్యం’ అనే భావంతో మాత్రమే చేస్తూ, అందులోని మమకారాన్ని మరియు ఫలితాపేక్షను వదిలివేస్తే, ఆ త్యాగాన్ని ‘సాత్త్విక త్యాగము’ అని అంటారు. |
kāryam ity eva yat karma niyataṁ kriyate ‘rjuna
O Arjuna, when required duty is performed simply because it ought to be done—while letting go of personal attachment and expectation of rewards—that giving up is considered pure and noble (Sāttvika Tyāga).
saṅgaṁ tyaktvā phalaṁ chaiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ।।18.9।।
| न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते। त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः।।18.10।। | న ద్వేష్ట్యకుశలం కర్మ కుశలే నానుషజ్జతే । త్యాగీ సత్త్వసమావిష్టో మేధావీ ఛిన్నసంశయః।।18.10।। |
| जो पुरुष अकुशल (अशुभ) कर्म से द्वेष नहीं करता और कुशल (शुभ) कर्म में आसक्त नहीं होता, वह सत्त्वगुण से सम्पन्न पुरुष संशयरहित, मेधावी (ज्ञानी) और त्यागी है। | ఎవరైతే అశుభకరమైన (కష్టమైన/అప్రియమైన) కర్మను ద్వేషించడో, శుభకరమైన (సులువైన/ప్రియమైన) కర్మయందు ఆసక్తుడు కాడో… సత్త్వగుణ సంపన్నుడైన ఆ పురుషుడే సంశయ రహితుడు, మేధావి (జ్ఞాని) మరియు నిజమైన త్యాగి. |
na dveṣhṭy akuśhalaṁ karma kuśhale nānuṣhajjate
The person who does not hate disagreeable (unfavorable) work and is not attached to agreeable (favorable) work—that individual, endowed with Sattvaguna, is doubt-free, truly wise, and a genuine renouncer.
tyāgī sattva-samāviṣhṭo medhāvī chhinna-sanśhayaḥ।।18.10।।
| न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः। यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते।।18.11।। | న హి దేహభృతా శక్యం త్యక్తుం కర్మాణ్యశేషతః । యస్తు కర్మఫలత్యాగీ స త్యాగీత్యభిధీయతే।।18.11।। |
| क्योंकि देहधारी पुरुष के द्वारा अशेष कर्मों का त्याग संभव नहीं है, इसलिए जो कर्मफल त्यागी है, वही पुरुष त्यागी कहा जाता है | | శరీరాన్ని ధరించిన ఏ మానవుడైనా కర్మలను సంపూర్ణంగా వదిలివేయుట ఎంతమాత్రము సాధ్యం కాదు. కానీ ఎవడైతే కర్మల యొక్క ఫలితాలను త్యజిస్తాడో, అతడే నిజమైన త్యాగి అని అనబడును. |
na hi deha-bhṛitā śhakyaṁ tyaktuṁ karmāṇy aśheṣhataḥ
Indeed, it is impossible for an embodied being (one who lives in a body) to surrender action completely. But one who gives up the fruits of action—that person is recognized as a true renouncer.
yas tu karma-phala-tyāgī sa tyāgīty abhidhīyate।।18.11।।
| अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्। भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्।।18.12।। | అనిష్టమిష్టం మిశ్రం చ త్రివిధం కర్మణః ఫలమ్ । భవత్యత్యాగినాం ప్రేత్య న తు సన్న్యాసినాం క్వచిత్।।18.12।। |
| कर्मों के शुभ, अशुभ और मिश्र ये त्रिविध फल केवल अत्यागी जनों को मरण के पश्चात् भी प्राप्त होते हैं; परन्तु संन्यासी पुरुषों को कदापि नहीं। | కర్మల యొక్క అశుభ (చెడు), శుభ (మంచి) మరియు మిశ్రమము అను మూడు విధాలైన ఫలితాలు మరణించిన తర్వాత కూడా కేవలం త్యాగహీనులకే (ఫలితాపేక్ష ఉన్నవారికే) ప్రాప్తిస్తాయి కానీ నిజమైన సన్యాసులకు ఏనాటికీ ప్రాప్తించవు. |
aniṣhṭam iṣhṭaṁ miśhraṁ cha tri-vidhaṁ karmaṇaḥ phalam
The threefold fruits of action—disagreeable (bad), agreeable (good), and mixed—accrue as binding consequences after death only to non-renouncers; but never to true renouncers.
bhavaty atyāgināṁ pretya na tu sannyāsināṁ kvachit।।18.12।।
| पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे। सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्।।18.13।। | పంచైతాని మహాబాహో కారణాని నిబోధ మే । సాంఖ్యే కృతాంతే ప్రోక్తాని సిద్ధయే సర్వకర్మణామ్।।18.13।। |
| हे महाबाहो ! समस्त कर्मों की सिद्धि के लिए ये पांच कारण सांख्य सिद्धांत में कहे गये हैं, जिनको तुम मुझसे भलीभांति जानो। | ఓ మహాబాహో (అర్జునా)! సమస్త కర్మల సిద్ధికై (నెరవేరుటకై) సాంఖ్య శాస్త్రంలో చెప్పబడిన ఈ ఐదు కారణాలను నా నుండి తెలుసుకో. |
pañchaitāni mahā-bāho kāraṇāni nibodha me
O mighty-armed Arjuna, learn from Me these five factors declared in the Sāṅkhya philosophy for the accomplishment of all actions.
sānkhye kṛitānte proktāni siddhaye sarva-karmaṇām।।18.13।।
| अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्। विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्।।18.14।। | అధిష్ఠానం తథా కర్తా కరణం చ పృథగ్విధమ్ । వివిధాశ్చ పృథక్ చేష్టా దైవం చైవాత్ర పంచమమ్।।18.14।। |
| इसमें (कर्मोंकी सिद्धिमें) अधिष्ठान तथा कर्ता और अनेक प्रकारके करण एवं विविध प्रकारकी अलग-अलग चेष्टाएँ और वैसे ही पाँचवाँ कारण दैव (संस्कार) है। | అధిష్ఠానము (శరీరము), కర్త (అహంకారము), రకరకాల కరణములు (ఇంద్రియములు), వివిధ రకాలైన చేష్టలు, మరియు ఐదవదైన దైవము (అదృష్టము/దేవుని సంకల్పము)ఇవే ఆ ఐదు కారణములు. |
adhiṣhṭhānaṁ tathā kartā karaṇaṁ cha pṛithag-vidham
The seat of action (the body), the agent (ego), the various instruments (senses), the diverse distinct efforts (physical activities or movements ), and providence (divine grace or destiny) as the fifth—these are the factors.
vividhāśh cha pṛithak cheṣhṭā daivaṁ chaivātra pañchamam।।18.14।।
| शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः। न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः।।18.15।। | శరీరవాఙ్మనోభిర్యత్ కర్మ ప్రారభతే నరః । న్యాయ్యం వా విపరీతం వా పంచైతే తస్య హేతవః ।।18.15।। |
| मनुष्य, शरीर वाणी और मनके द्वारा शास्त्रविहित अथवा शास्त्रविरुद्ध जो कुछ भी कर्म आरम्भ करता है, उसके ये (पूर्वोक्त) पाँचों हेतु होते हैं। | ఒక నరుడు తన శరీరము ద్వారా గానీ, వాక్కు ద్వారా గానీ, మనస్సు ద్వారా గానీ ప్రారంభించే ధర్మబద్ధమైన లేదా అధర్మబద్ధమైన ఏ కర్మకైనా… ఈ ఐదే మూల కారణములు. |
śharīra-vāṅ-manobhir yat karma prārabhate naraḥ
Whatever action a person undertakes by body, speech, or mind—whether proper or reverse (improper) these five (Having listed the five factors of action in verse 18.14)are its causes.
nyāyyaṁ vā viparītaṁ vā pañchaite tasya hetavaḥ।।18.15।।
| तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः। पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः।।18.16।। | తత్రైవం సతి కర్తారమ్ ఆత్మానం కేవలం తు యః । పశ్యత్యకృతబుద్ధిత్వాత్ న స పశ్యతి దుర్మతిః।।18.16।। |
| परन्तु ऐसे पाँच हेतुओंके होनेपर भी जो उस (कर्मोंके) विषयमें केवल आत्माको (स्वयं को ) कर्ता मानता है वह दुर्मति सत्य को नहीं देखता क्योंकि उसकी बुद्धि शुद्ध नहीं है। | ఇలా ఉన్నప్పటికీ – పరిశుద్ధము కాని అజ్ఞాన బుద్ధి కారణంగా కేవలం ఆత్మనే (ఈ పని కేవలం నేనే చేశాను ) ఏకైక కర్తగా భావించేవాడు దుర్మతి (అజ్ఞాని); అతడు సత్యాన్ని చూడలేకపోతున్నాడు. |
tatraivaṁ sati kartāram ātmānaṁ kevalaṁ tu yaḥ
When every action actually depends on five different factors, thinking “I alone did this” is a complete mistake.
paśhyaty akṛita-buddhitvān na sa paśhyati durmatiḥ।।18.16।।
A person with an untrained mind fails to see how things really work, taking personal credit for what nature and circumstance carried out together.
| यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते। हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते।।18.17।। | యస్య నాహంకృతో భావో బుద్ధిర్యస్య న లిప్యతే । హత్వాఽపి స ఇమాఁల్లోకాన్న హంతి న నిబధ్యతే।।18.17।। |
| जिस मनुष्य के अन्तःकरण में ‘मैं कर्ता हूँ’ ऐसा भाव नहीं है और जिसकी बुद्धि (फलेच्छा तथा राग-द्वेष से) लिप्त नहीं होती, वह इन सब प्राणियोंको मारकर भी वास्तव में न तो मारता है और न ही पाप से बँधता है | ఎవనికైతే ‘నేనే కర్తను’ అనే అహంకార భావము ఉండదో, ఎవని బుద్ధి (పాపపుణ్యాలచే/రాగద్వేషాలచే) లిప్తమవ్వదో, అట్టివాడు ప్రాణులను చంపినప్పటికీ చంపినవాడు కాడు, ఆ కర్మబంధంలో చిక్కుకోడు. |
yasya nāhankṛito bhāvo buddhir yasya na lipyate
One who is free from the notion of egoism (the sense of ‘I am the doer’) and whose intellect remains untainted, even if such a person slays all these beings, he neither slays nor is bound by action.
hatvā ‘pi sa imāñl lokān na hanti na nibadhyate।।18.17।।
| ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना। करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः।।18.18।। | జ్ఞానం జ్ఞేయం పరిజ్ఞాతా త్రివిధా కర్మచోదనా । కరణం కర్మ కర్తేతి త్రివిధః కర్మసంగ్రహః।।18.18।। |
| ज्ञान, ज्ञेय ((जानने योग्य विषय)) और परिज्ञाता ((जानने वाला) ) ये त्रिविध कर्म प्रेरक हैं, और करण (साधन), कर्म (क्रिया) और कर्ता ये त्रिविध कर्म संग्रह हैं।। | జ్ఞానము, జ్ఞేయము (తెలుసుకొనదగినది), పరిజ్ఞాత (తెలుసుకునేవాడు)—ఈ మూడూ కర్మకు త్రివిధ ప్రేరణలు. అలాగే కరణము (సాధనములు), కర్మ (పని), కర్త (పని చేసేవాడు)—ఈ మూడూ కర్మ యొక్క త్రివిధ ఆధారాలు (సంగ్రహము). |
jñānaṁ jñeyaṁ parijñātā tri-vidhā karma-chodanā
Knowledge, the object to be known, and the knower are the three things that trigger an action. The instrument, the action itself, and the doer are the three components that carry out an action.
karaṇaṁ karma karteti tri-vidhaḥ karma-saṅgrahaḥ।।18.18।।
| ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः। प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि।।18.19।। | జ్ఞానం కర్మ చ కర్తా చ త్రిధైవ గుణభేదతః । ప్రోచ్యతే గుణసంఖ్యానే యథావచ్ఛృణు తాన్యపి।।18.19।। |
| गुणसंख्यान (गुणोंके सम्बन्धसे प्रत्येक पदार्थके भिन्न-भिन्न भेदोंकी गणना करनेवाले) शास्त्रमें गुणोंके भेदसे ज्ञान और कर्म तथा कर्ता तीन-तीन प्रकारसे ही कहे जाते हैं, उनको भी तुम यथार्थरूपसे सुनो। | గుణాలను విశ్లేషించే శాస్త్రం (సాంఖ్య శాస్త్రం) నందు జ్ఞానము, కర్మ మరియు కర్త—ఈ మూడూ త్రిగుణాల భేదాన్ని బట్టి మూడు రకాలుగా చెప్పబడ్డాయి. వాటిని కూడా నా నుండి వివరంగా విను. |
jñānaṁ karma cha kartā cha tridhaiva guṇa-bhedataḥ
Knowledge, action, and the doer are declared to be of three types, according to the three qualities of nature (Gunas). Hear me about them clearly as they are explained in the philosophy of Gunas.
prochyate guṇa-saṅkhyāne yathāvach chhṛiṇu tāny api।।18.19।।
| सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते। अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्।।18.20।। | సర్వ భూతేషు యేనైకం భావమవ్యయమీక్షతే । అవిభక్తం విభక్తేషు తత్ జ్ఞానం విద్ధి సాత్వికం।।18.20।। |
| जिस ज्ञान से मनुष्य, विभक्त रूप में स्थित समस्त भूतों में एक अविभक्त और अविनाशी (अव्यय) स्वरूप को देखता है, उस ज्ञान को तुम सात्त्विक जानो।। | విభిన్నమైన సమస్త ప్రాణుల యందు వేర్వేరుగా కనిపించే శరీరాలలో ఉన్న ఒక్కటే అయిన అక్షరమైన (నాశనము లేని) పరమాత్మ తత్త్వాన్ని విభజన లేకుండా చూడగలిగే జ్ఞానాన్ని ‘సాత్త్విక జ్ఞానము’ అని తెలుసుకో. |
sarva-bhūteṣhu yenaikaṁ bhāvam avyayam īkṣhate
Knowing that every single living being shares the exact same eternal soul—despite having different bodies—is pure wisdom.
avibhaktaṁ vibhakteṣhu taj jñānaṁ viddhi sāttvikam।।18.20।।
Even though every living creature has a different body, shape, or appearance, the immortal Soul/Divine Spirit inside all of them is one and the same. Seeing this unified divine connection in everyone—without dividing people into “us versus them”—is true spiritual understanding.
| पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्। वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्।।18.21।। | పృథక్త్వేన తు యత్ జ్ఞానం నానాభావాన్ పృథగ్విధాన్ । వేత్తి సర్వేషు భూతేషు తత్ జ్ఞానం విద్ధి రాజసమ్।।18.21।। |
| परन्तु जो ज्ञान अर्थात् जिस ज्ञानके द्वारा मनुष्य सम्पूर्ण प्राणियोंमें अलग-अलग अनेक भावोंको अलग-अलग रूपसे जानता है, उस ज्ञानको तुम राजस समझो। | సమస్త ప్రాణులలో వేర్వేరు రకాల జీవులను విడివిడిగా, భిన్నంగా మాత్రమే చూసే జ్ఞానాన్ని ‘రాజస జ్ఞానము’ అని తెలుసుకో. |
pṛithaktvena tu yaj jñānaṁ nānā-bhāvān pṛithag-vidhān
When you view living beings as entirely separate from one another based on outer differences, that is passionate wisdom (Rājasika knowledge). This mindset sees only diversity, body identities, and divisions rather than the one shared spirit inside everyone.
vetti sarveṣhu bhūteṣhu taj jñānaṁ viddhi rājasam।।18.21।।
| यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्। अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्।।18.22।। | యత్తు కృత్స్నవదేకస్మిన్ కార్యే సక్తమహైతుకమ్ । అతత్త్వార్థవదల్పం చ తత్తామసముదాహృతమ్।।18.22।। |
| परन्तु जो ज्ञान किसी एक कार्य (जैसे शरीर या मूर्ति) में ही सम्पूर्ण के समान आसक्त है, जो बिना तर्क के, बिना वास्तविक अर्थ के और तुच्छ है—उस ज्ञान को तामसिक कहा गया है। | ఏ జ్ఞానమైతే యుక్తి (కారణము) లేనిదో, వాస్తవ సత్యం లేనిదో, అత్యంత తుచ్ఛమైనదో మరియు ఒకే ఒక్క విషయానికే (లేదా దేహానికే) పరిమితమై దాన్నే సమస్తముగా నమ్ముతుందో—ఆ జ్ఞానాన్ని ‘తామస జ్ఞానము’ అంటారు. |
yat tu kṛitsna-vad ekasmin kārye saktam ahaitukam
When someone clings to a single, narrow concept as if it were the whole truth—without logic, real purpose, or deep spiritual understanding—that is ignorant wisdom (Tāmasika knowledge). This mindset is extremely limited, delusional, and detached from reality.
atattvārtha-vad alpaṁ cha tat tāmasam udāhṛitam।।18.22।।
| नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषत: कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यतत्सात्त्विकमुच्यते ।।18.23।। | నియతం సంగరహితం అరాగద్వేషతః కృతమ్ । అఫలప్రేప్సునా కర్మ యత్తత్ సాత్త్వికముచ్యతే ।।18.23।। |
| जो कर्म शास्त्रविधिसे नियत किया हुआ और कर्तृत्वाभिमानसे रहित हो तथा फलेच्छारहित मनुष्यके द्वारा बिना राग-द्वेषके किया हुआ हो, वह सात्त्विक कहा जाता है। | శాస్త్రవిహితమైనది, కర్తృత్వాహంకారం లేనిది మరియు రాగద్వేషాలు లేకుండా ఫలాపేక్ష లేకుండా చేయబడే కర్మను “సాత్విక కర్మ” అంటారు. |
niyataṁ saṅga-rahitam arāga-dveṣhataḥ kṛitam
Action that is ordained by scripture, performed without ego or attachment to results, and free from attraction or aversion, is called sattvic.
aphala-prepsunā karma yat tat sāttvikam uchyate।।18.23।।
| यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः। क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्।।18.24।। | యత్తు కామేప్సునా కర్మ సాహంకారేణ వా పునః । క్రియతే బహుళాయాసం తద్రాజసముదాహృతమ్।।18.24।। |
| और जो कर्म बहुत परिश्रम से युक्त है तथा फल की कामना वाले, अहंकारयुक्त पुरुष के द्वारा किया जाता है, वह कर्म राजस कहा गया है।। | ఫలాపేక్షతో, అహంకారంతో మరియు ఎంతో ఆయాసపడి లేదా కష్టపడి చేసే కర్మను “రాజస కర్మ” అంటారు. |
niyataṁ saṅga-rahitam arāga-dveṣhataḥ kṛitam
“But that action which is performed with a desire for fruits, with egoism, or with great effort, is declared to be Rajasika (driven by passion/restlessness).”
aphala-prepsunā karma yat tat sāttvikam uchyate ।।18.24।।
| अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्। मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते।।18.25।। | అనుబంధం క్షయం హింసామనపేక్ష్య చ పౌరుషమ్ । మోహాదారభ్యతే కర్మ యత్తత్తామసముచ్యతే ।।18.25।। |
| जो कर्म परिणाम, हानि, हिंसा और सार्मथ्य (पौरुषम्) का विचार न करके केवल मोहवश आरम्भ किया जाता है, वह कर्म तामस कहलाता है।। | పరిణామాన్ని, నష్టాన్ని, హింసను మరియు తన సామర్థ్యాన్ని ఆలోచించకుండా, కేవలం మోహంతో ప్రారంభించే కర్మను “తామస కర్మ” అంటారు. |
anubandhaṁ kṣhayaṁ hinsām anapekṣhya cha pauruṣham
Action done out of ignorance, without thinking about the result, loss, harm to others, or one’s own capability, is called tamasic.
mohād ārabhyate karma yat tat tāmasam uchyate।।18.25।।
| मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः। सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते।।18.26।। | ముక్త సంగోఽనహంవాదీ ధృత్యుత్సాహసమన్వితః । సిద్ధ్యసిద్ధ్యోర్నిర్వికారః కర్తా సాత్త్విక ఉచ్యతే।।18.26।। |
| जो कर्ता आसक्ति (लगाव) से मुक्त है, अहंकार से रहित है, धैर्य और उत्साह से युक्त है, तथा सफलता और असफलता में एक समान (अविचलित) रहता है, वह सात्त्विक कर्ता कहलाता है। | ఆసక్తి (మమకారం) లేనివాడు, అహంకారం లేనివాడు, ధైర్యం మరియు ఉత్సాహం కలిగినవాడు, విజయం మరియు అపజయాలలో వికారము (చలనం) లేనివాడైన కర్తను సాత్త్విక కర్త అంటారు. |
mukta-saṅgo ‘nahaṁ-vādī dhṛity-utsāha-samanvitaḥ
A doer who is free from attachment, free from ego, endowed with determination and enthusiasm, and unchanged by success or failure is called Sattvika (pure and balanced).
siddhy-asiddhyor nirvikāraḥ kartā sāttvika uchyate।18.26।।
| रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः। हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः।।18.27।। | రాగీ కర్మఫలప్రేప్సుః లుబ్ధో హింసాత్మకోఽశుచిః । హర్షశోకాన్వితః కర్తా రాజసః పరికీర్తితః।।18.27।। |
| जो कर्ता आसक्ति से युक्त है, कर्मों के फल की इच्छा रखने वाला है, लोभी है, दूसरों को कष्ट देने वाले स्वभाव का है, अशुद्ध (अपवित्र) है, तथा हर्ष और शोक (खुशी और दुख) से विचलित होने वाला है, वह राजस कर्ता कहलाता है। | రాగద్వేషాలు (అనురాగం) కలిగినవాడు, కర్మఫలాన్ని ఆశించేవాడు, పిసినారి (పేరాశ గలవాడు), ఇతరులను హింసించే స్వభావం ఉన్నవాడు, అపవిత్రుడైనవాడు, మరియు సంతోషం-బాధలకు లోనయ్యే కర్తను రాజస కర్త అంటారు. |
rāgī karma-phala-prepsur lubdho hinsātmako ‘śhuchiḥ
A performer who is attached to actions, greedy for the fruits of labor, naturally selfish or harm-causing, impure, and easily swayed by joy or sorrow is declared to be Rajasika (passionate/restless).
harṣha-śhokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ।।18.27।।
| अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः। विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते।।18.28।। | అయుక్తః ప్రాకృతః స్తబ్ధః శఠో నైష్కృతికోఽలసః । విషాదీ దీర్ఘసూత్రీ చ కర్తా తామస ఉచ్యతే ।।18.28।। |
| जो कर्ता अयुक्त (असमर्थ), प्राकृत (अशिक्षित या अविवेकी), स्तब्ध (घमंडी या हठी), शठ (धूर्त या कपटी), नैष्कृतिक (दूसरों का अपमान या अहित करने वाला), आलसी, विषादी (सदा दुखी या निराश रहने वाला) और दीर्घसूत्री (काम को टालने वाला) है, वह तामस कर्ता कहलाता है। | ఏకాగ్రత లేనివాడు, అవివేకి (సంస్కారం లేనివాడు), మొండివాడు, కపటి (వంచకుడు), ఇతరుల పురోగతిని పాడుచేసేవాడు (ద్వేషి), బద్ధకస్తుడు, ఎప్పుడూ దిగులుపడేవాడు, మరియు పనులను వాయిదా వేసే స్వభావం (దీర్ఘసూత్రత) గల కర్తను తామస కర్త అంటారు. |
ayuktaḥ prākṛitaḥ stabdhaḥ śhaṭho naiṣhkṛitiko ‘lasaḥ
A performer who is undisciplined, vulgar, stubborn, deceitful, malicious, lazy, easily despondent, and a procrastinator is called Tamasika (ignorant and sluggish).
viṣhādī dīrgha-sūtrī cha kartā tāmasa uchyate।।18.28।।
| बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु। प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय।।18.29।। | బుద్ధేర్భేదం ధృతేశ్చైవ గుణతస్త్రివిధం శృణు । ప్రోచ్యమానమశేషేణ పృథక్త్వేన ధనంజయ।।18.29।। |
| हे धनंजय (अर्जुन)! अब तुम बुद्धि और धृति (धैर्य/धारणा शक्ति) के गुणों के अनुसार तीन प्रकार के भेदों को बिना किसी अवशेष के (विस्तार से) अलग-अलग सुनो, जो मेरे द्वारा कहे जा रहे हैं। | ఓ ధనంజయా (అర్జునా)! గుణములను బట్టి బుద్ధి మరియు ధృతి (ధైర్యము/పట్టుదల) లలో ఉన్న మూడు రకాల భేదాలను విడివిడిగా, పూర్త్తిగా నేను వివరిస్తాను, విను. |
buddher bhedaṁ dhṛiteśh chaiva guṇatas tri-vidhaṁ śhṛiṇu
O Dhananjaya (Arjuna), hear now fully and distinctly the three kinds of intellect (buddhi) and determination (dhriti), classified according to the three modes of material nature (gunas).
prochyamānam aśheṣheṇa pṛithaktvena dhanañjaya।18.29।।
| प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये। बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी।।18.30।। | ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ కార్యాకార్యే భయాభయే । బంధం మోక్షం చ యా వేత్తి బుద్ధిః సా పార్థ సాత్త్వికీ।।18.30।। |
| हे पार्थ (अर्जुन)! जो बुद्धि प्रवृत्ति (कर्म में प्रवृत्त होना) और निवृत्ति (कर्म से पीछे हटना), कर्तव्य (क्या करना चाहिए) और अकर्तव्य (क्या नहीं करना चाहिए), भय और अभय, तथा बंधन और मोक्ष को सही रूप में जानती है, वह सात्त्विक बुद्धि कहलाती है। | ఓ పార్థా (అర్జునా)! ప్రవృత్తి (ఏ పని చేయాలి) మరియు నివృత్తి (ఏ పని నుండి తప్పుకోవాలి), కర్తవ్యము (చేయదగినది) మరియు అకర్తవ్యము (చేయకూడనిది), భయము మరియు అభయము, అలాగే బంధనము మరియు మోక్షములను సరిగ్గా గ్రహించగలిగే బుద్ధిని సాత్త్విక బుద్ధి అంటారు. |
pravṛittiṁ cha nivṛittiṁ cha kāryākārye bhayābhaye
O Partha (Arjuna), that intellect is Sattvika (pure and wise) which clearly understands action and inaction, what ought to be done and what ought not to be done, fear and fearlessness, as well as bondage and liberation.
bandhaṁ mokṣhaṁ cha yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī।।18.30।।
| यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च। अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी।।18.31।। | యయా ధర్మమధర్మం చ కార్యం చాకార్యమేవ చ । అయథావత్ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ।।18.31।। |
| हे पार्थ (अर्जुन)! जो बुद्धि धर्म और अधर्म को, तथा कर्तव्य (क्या करना चाहिए) और अकर्तव्य (क्या नहीं करना चाहिए) को सही रूप से (स्पष्ट रूप से) नहीं जान पाती, वह राजसी बुद्धि कहलाती है। | ఓ పార్థా (అర్జునా)! ధర్మం మరియు అధర్మాలను, అలాగే కర్తవ్యం (చేయదగినది) మరియు అకర్తవ్యాలను (చేయకూడనిది) సరిగ్గా (స్పష్టంగా) గ్రహించలేని బుద్ధిని రాజస బుద్ధి అంటారు. |
yayā dharmam adharmaṁ cha kāryaṁ chākāryam eva cha
O Partha (Arjuna), that intellect is Rajasika (passionate and distorted) which cannot clearly distinguish between righteousness (dharma) and unrighteousness (adharma), nor between what ought to be done and what ought not to be done.
ayathāvat prajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī।।18.31।।
| अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता। सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी।।18.32।। | అధర్మం ధర్మమితి యా మన్యతే తమసావృతా । సర్వార్థాన్విపరీతాంశ్చ బుద్ధిః సా పార్థ తామసీ ।।18.32।। |
| हे पार्थ (अर्जुन)! जो बुद्धि अज्ञान (तमस) से ढकी होने के कारण अधर्म को धर्म मान लेती है और सभी बातों को उल्टे (विपरीत) रूप में ही देखती है, वह तामसी बुद्धि कहलाती है। | ఓ పార్థా (అర్జునా)! అజ్ఞానంచేత కప్పబడి, అధర్మాన్ని ధర్మంగా భావిస్తూ, ప్రతి విషయాన్ని తలకిందులుగా (విపరీతంగా) అర్థం చేసుకునే బుద్ధిని తామస బుద్ధి అంటారు. |
adharmaṁ dharmam iti yā manyate tamasāvṛitā
O Partha (Arjuna), that intellect which is enveloped in darkness, mistaking unrighteousness as righteousness , and perceiving all things in a distorted manner, is called Tamasika (ignorant).
sarvārthān viparītānśh cha buddhiḥ sā pārtha tāmasī ।।18.32।।
| धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः। योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी।।18.33।। | ధృత్యా యయా ధారయతే మనఃప్రాణేంద్రియక్రియాః । యోగేనావ్యభిచారిణ్యా ధృతిః సా పార్థ సాత్త్వికీ।।18.33।। |
| हे पार्थ (अर्जुन)! योगसाधना के द्वारा धारण की गई जिस अविचल (अव्यभिचारिणी) धारणा-शक्ति या धैर्य से मनुष्य मन, प्राण और इन्द्रियों की क्रियाओं को वश में रखता है, वह सात्त्विक धृति कहलाती है। | ఓ పార్థా (అర్జునా)! యోగసాధన ద్వారా పొందిన ఏ చలించని (నిశ్చలమైన) పట్టుదల చేత మనిషి మనస్సు, ప్రాణము మరియు ఇంద్రియాల క్రియలను నియంత్రిస్తాడో, ఆ పట్టుదలను సాత్త్విక ధృతి అంటారు. |
dhṛityā yayā dhārayate manaḥ-prāṇendriya-kriyāḥ
O Partha (Arjuna), that unswerving determination (dhriti) maintained through yoga, by which one controls the activities of the mind, vital life energy (prana), and senses, is called Sattvika (pure/steadfast).
yogenāvyabhichāriṇyā dhṛitiḥ sā pārtha sāttvikī।।18.33।।
| यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन। प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी।।18.34।। | యయా తు ధర్మకామార్థాన్ ధృత్యా ధారయతేఽర్జున । ప్రసంగేన ఫలాకాంక్షీ ధృతిః సా పార్థ రాజసీ।।18.34।। |
| हे पार्थ (अर्जुन)! जिस धारणा-शक्ति (धैर्य) के द्वारा मनुष्य आसक्ति के कारण धर्म, काम और अर्थ को धारण करता है तथा फल की इच्छा रखता है, वह राजसी धृति कहलाती है। | ఓ పార్థా (అర్జునా)! ఏ పట్టుదల చేతనైతే మనిషి ఆసక్తి మరియు ఫలితంపై ఆశతో ధర్మం, కామం (కోరికలు), మరియు అర్థం (సంపద) లను పట్టుకుని ఉంటాడో, ఆ పట్టుదలను రాజస ధృతి అంటారు. |
yayā tu dharma-kāmārthān dhṛityā dhārayate ‘rjuna
O Partha (Arjuna), that determination (dhriti) by which one holds fast to duty (dharma), desire (kama), and wealth (artha) with strong attachment, desiring the fruits of action, is called Rajasika (passionate).
prasaṅgena phalākāṅkṣhī dhṛitiḥ sā pārtha rājasī।18.34।।
| यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च। न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी।।18.35।। | యయా స్వప్నం భయం శోకం విషాదం మదమేవ చ । న విముంచతి దుర్మేధా ధృతిః సా పార్థ తామసీ।।18.35।। |
| हे पार्थ (अर्जुन)! दुर्बुद्धि मनुष्य जिस धारणा के कारण नींद, भय, शोक, निराशा और घमंड को नहीं छोड़ता, वह तामसी धृति कहलाती है। | ఓ పార్థా (అర్జునా)! దుర్బుద్ధి గలవాడు ఏ పట్టుదల చేతనైతే నిద్ర, భయం, దుఃఖం, నిరాశ మరియు మదము (అహంకారం) లను వదలిపెట్టడో, ఆ పట్టుదలను తామస ధృతి అంటారు. |
yayā svapnaṁ bhayaṁ śhokaṁ viṣhādaṁ madam eva cha
O Partha (Arjuna), that determination (dhriti) by which an unwise person does not give up sleep, fear, grief, despair, and arrogance, is called Tamasika (ignorant and dark).
na vimuñchati durmedhā dhṛitiḥ sā pārtha tāmasī।।18.35।।
| सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभ। अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति।।18.36।। | సుఖం త్విదానీం త్రివిధం శృణు మే భరతర్షభ । అభ్యాసాద్రమతే యత్ర దుఃఖాంతం చ నిగచ్ఛతి।।18.36।। |
| हे भरतश्रेष्ठ (अर्जुन)! अब तुम मुझसे तीन प्रकार के सुख के बारे में सुनो—जिसमें मनुष्य निरंतर अभ्यास के द्वारा रम जाता है (आनंद पाता है) और दुखों के अंत को प्राप्त कर लेता है। (जहाँ उसके दु:खों का अन्त हो जाता है।) | ఓ భరతశ్రేష్ఠుడా (అర్జునా)! ఇప్పుడు నా నుండి మూడు రకాల సుఖాల గురించి విను—దేనియందు మనిషి నిరంతర సాధన (అభ్యాసం) ద్వారా ఆనందిస్తూ, సమస్త దుఃఖాల అంతాన్ని పొందుతాడో. (సర్వ దుఃఖముల నుండి విముక్తి దశ చేరటం) |
sukhaṁ tv idānīṁ tri-vidhaṁ śhṛiṇu me bharatarṣhabha
O best of the Bharatas (Arjuna), now hear from Me about the three kinds of happiness—that in which one finds delight through long practice and reaches the end of all sorrow.
abhyāsād ramate yatra duḥkhāntaṁ cha nigachchhati।।18.36।।
| यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्। तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्।।18.37।। | యత్తదగ్రే విషమివ పరిణామేఽమృతోపమమ్ । తత్సుఖం సాత్త్వికం ప్రోక్తమ్ ఆత్మబుద్ధిప్రసాదజమ్।।18.37।। |
| वह सुख जो आरंभ में विष के समान कठिन लगता है, परंतु परिणाम (अंत) में अमृत के समान आनंददायी होता है, तथा जो आत्मा और बुद्धि की प्रसन्नता से उत्पन्न होता है, उसे सात्त्विक सुख कहा गया है। | ఏ సుఖమైతే ప్రారంభంలో విషం లాగా అనిపించి, పరిణామంలో (ముగింపులో) అమృతం లాగా మారుతుందో, మరియు ఆత్మ-బుద్ధుల నిర్మలత్వము (ప్రసన్నత) నుండి జనిస్తుందో, దానిని సాత్త్విక సుఖము అంటారు. |
yat tad agre viṣham iva pariṇāme ‘mṛitopamam
That happiness which seems like poison in the beginning but tastes like nectar in the end, born out of the purity of one’s own intellect and self-realization, is declared to be Sattvika (pure and noble).
tat sukhaṁ sāttvikaṁ proktam ātma-buddhi-prasāda-jam।18.37।।
| विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्। परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्।।18.38।। | విషయేంద్రియసంయోగాత్ యత్తదగ్రేఽమృతోపమమ్ । పరిణామే విషమివ తత్సుఖం రాజసం స్మృతమ్।।18.38।। |
| जो सुख विषय और इन्द्रियों के संयोग से प्राप्त होता है, जो आरंभ में अमृत के समान प्रतीत होता है, किंतु परिणाम (अंत) में विष के समान दुखदायी होता है, वह राजसी सुख कहलाता है। | విషయములతో (భోగ వస్తువులతో) ఇంద్రియాల కలయిక వల్ల కలిగి, ప్రారంభంలో అమృతం లాగా అనిపించి, పరిణామంలో (ముగింపులో) విషం లాగా మారే సుఖాన్ని రాజస అంటారు. |
viṣhayendriya-sanyogād yat tad agre ’mṛitopamam
That happiness which arises from the contact of the senses with their objects, which tastes like nectar in the beginning but turns out to be like poison in the end, is known as Rajasika (passionate/sensual).
pariṇāme viṣham iva tat sukhaṁ rājasaṁ smṛitam ।18.38।।
| यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः। निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्।।18.39।। | యదగ్రే చానుబంధే చ సుఖం మోహనమాత్మనః । నిద్రాలస్యప్రమాదోత్థం తత్తామసముదాహృతమ్।।18.39।। |
| वह सुख जो आरंभ में और अंत (परिणाम) में भी आत्मा को मोह में डालने वाला है, तथा जो निद्रा, आलस्य और प्रमाद (लापरवाही) से उत्पन्न होता है, उसे तामसी सुख कहा गया है। | ఏ సుఖమైతే ప్రారంభంలోనూ, ముగింపులోనూ ఆత్మను మోహంలో (భ్రమలో) పడేస్తుందో, మరియు నిద్ర, బద్ధకము, అజాగ్రత్త (ప్రమాదము) ల నుండి పుడుతుందో, ఆ సుఖాన్ని తామసము అంటారు. |
yad agre chānubandhe cha sukhaṁ mohanam ātmanaḥ
That happiness which deludes the self both in the beginning and in its aftermath, arising from sleep, laziness, and negligence, is declared to be Tamasika (ignorant and dark).
nidrālasya-pramādotthaṁ tat tāmasam udāhṛitam।।18.39।।
| न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः। सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्ित्रभिर्गुणैः।।18.40।। | న తదస్తి పృథివ్యాం వా దివి దేవేషు వా పునః । సత్త్వం ప్రకృతిజైర్ముక్తం యదేభిః స్యాత్ త్రిభిర్గుణైః।।18.40।। |
| पृथ्वी पर या आकाश में देवताओं के बीच भी ऐसा कोई प्राणी या वस्तु नहीं है, जो प्रकृति से उत्पन्न इन तीनों गुणों (सत्त्व, रज, तम) से मुक्त हो। | ఈ భూమిపై గానీ, లేదా దేవతలలో గానీ ప్రకృతి నుండి పుట్టిన ఈ మూడు గుణాల నుండి (సత్త్వ, రజస్, తమస్) విముక్తి పొందిన ప్రాణి ఏదీ లేదు. |
na tad asti pṛithivyāṁ vā divi deveṣhu vā punaḥ
There is no being on earth, nor among the gods in the heavens, that is free from these three modes (gunas) born of material nature.
sattvaṁ prakṛiti-jair muktaṁ yad ebhiḥ syāt tribhir guṇaiḥ।18.40।।
| ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणै: ।।18.41।। | బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం శూద్రాణాం చ పరంతప । కర్మాణి ప్రవిభక్తాని స్వభావప్రభవైర్గుణైః।।18.41।। |
| हे परंतप (अर्जुन)! ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों के कर्म (कर्तव्य) उनके अपने स्वभाव से उत्पन्न गुणों (सत्त्व, रज, तम) के आधार पर विभाजित किए गए हैं। | ఓ శత్రుంతపా (అర్జునా)! బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు మరియు శూద్రుల యొక్క కర్తవ్యాలు వారి స్వభావం నుండి పుట్టిన గుణములను బట్టి విడివిడిగా విభజించబడ్డాయి. |
brāhmaṇa-kṣhatriya-viśhāṁ śhūdrāṇāṁ cha parantapa
O chastiser of enemies (Arjuna), the duties of Brahmins, Kshatriyas, Vaishyas, and Shudras are distributed according to the qualities (gunas) born of their inherent nature (svabhava).
karmāṇi pravibhaktāni svabhāva-prabhavair guṇaiḥ।।18.41।।
| शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च। ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्।।18.42।। | శమో దమస్తపః శౌచం క్షాంతిరార్జవమేవ చ । జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం బ్రహ్మకర్మ స్వభావజమ్।।18.42।। |
| मन का निग्रह (शांति), इंद्रियों का दमन, तप, पवित्रता (बाहरी और आंतरिक), क्षमाशीलता, सरलता (ईमानदारी), ज्ञान, विज्ञान (अनुभवात्मक ज्ञान) और ईश्वर में आस्था (आस्तिकता)—ये सभी स्वभाव से ही उत्पन्न होने वाले ब्राह्मण के कर्म (कर्तव्य) हैं। | మనశ్శాంతి, ఇంద్రియ నిగ్రహం, తపస్సు, పవిత్రత, క్షమాగుణం, నిజాయితీ (సరళత), జ్ఞానము, విజ్ఞానము (అనుభవజ్ఞానము) మరియు ఈశ్వరునిపై నమ్మకం (ఆస్తికత)—ఇవన్నీ స్వభావసిద్ధంగా ఉత్పన్నమయ్యే బ్రాహ్మణుని కర్తవ్యాలు (కర్మలు). |
śhamo damas tapaḥ śhauchaṁ kṣhāntir ārjavam eva cha
Serenity (mind control), self-restraint (sense control), austerity, purity, forgiveness, honesty, knowledge, wisdom, and faith in the Divine are the natural duties (karma) of a Brahmin, born of their inherent nature.
jñānaṁ vijñānam āstikyaṁ brahma-karma svabhāva-jam।18.42।।
| शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्। दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्।।18.43।। | శౌర్యం తేజో ధృతిర్దాక్ష్యం యుద్ధే చాప్యపలాయనమ్ । దానమీశ్వరభావశ్చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్।।18.43।। |
| शूरवीरता, तेज, धैर्य, चतुरता, युद्ध से न भागना, दान देना और स्वामी भाव (नेतृत्व क्षमता)—ये सभी स्वभाव से ही उत्पन्न होने वाले क्षत्रिय के कर्म (कर्तव्य) हैं। | శౌర్యము, తేజస్సు, ధైర్యము, నైపుణ్యము, యుద్ధము నుండి పారిపోకపోవడము, దానము మరియు నాయకత్వ లక్షణము (ప్రభుత్వ భావము)—ఇవన్నీ స్వభావసిద్ధంగా ఉత్పన్నమయ్యే క్షత్రియుని కర్తవ్యాలు (కర్మలు). |
śhauryaṁ tejo dhṛitir dākṣhyaṁ yuddhe chāpy apalāyanam
Valor, majesty, courage, skill, not fleeing from battle, generosity, and leadership (governance) are the natural duties (karma) of a Kshatriya, born of their inherent nature.
dānam īśhvara-bhāvaśh cha kṣhātraṁ karma svabhāva-jam।।18.43।।
| कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्। परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्।।18.44।। | కృషిగౌరక్ష్యవాణిజ్యం వైశ్యకర్మస్వభావజమ్ । పరిచర్యాత్మకం కర్మ శూద్రస్యాపి స్వభావజమ్।।18.44।। |
| कृषि (खेती), गोपालन (पशुपालन) और व्यापार—ये स्वभाव से ही उत्पन्न होने वाले वैश्य के कर्म हैं; तथा दूसरों की सेवा करना या सहायता प्रदान करना—यह स्वभाव से ही उत्पन्न होने वाला शूद्र का कर्म है। | వ్యవసాయం, గోరక్షణ (పశుపోషణ) మరియు వ్యాపారం—ఇవి స్వభావసిద్ధంగా ఉత్పన్నమయ్యే వైశ్యుని కర్తవ్యాలు; అలాగే ఇతరులకు పరిచర్య (సేవ) చేయడం—ఇది స్వభావసిద్ధంగా ఉత్పన్నమయ్యే శూద్రుని కర్తవ్యం. |
kṛiṣhi-gau-rakṣhya-vāṇijyaṁ vaiśhya-karma svabhāva-jam
Agriculture, cattle rearing, and trade are the natural duties (karma) of a Vaishya, born of their inherent nature; while service and work of supporting others are the natural duties (karma) of a Shudra, born of their inherent nature.
paricharyātmakaṁ karma śhūdrasyāpi svabhāva-jam।18.44।।
| स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः। स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु।।18.45।। | స్వే స్వే కర్మణ్యభిరతః సంసిద్ధిం లభతే నరః । స్వకర్మనిరతః సిద్ధిం యథా విందతి తచ్ఛృణు।।18.45।। |
| अपने-अपने स्वाभाविक कर्मों में तत्परता से लगा हुआ मनुष्य परम सिद्धि (सफलता) को प्राप्त कर लेता है। अपने स्वाभाविक कर्म में लगा हुआ मनुष्य जिस प्रकार सिद्धि को प्राप्त करता है, उस विधि को तुम मुझसे सुनो। | తమ తమ స్వభావసిద్ధమైన కర్తవ్యాల యందు అనురాగంతో (శ్రద్ధతో) పనిచేసే మనిషి పరమ సిద్ధిని పొందుతాడు. తన కర్తవ్య నిర్వహణలో నిమగ్నుడైన మానవుడు ఆ సిద్ధిని ఎలా పొందుతాడో నా నుండి విను. |
sve sve karmaṇy abhirataḥ sansiddhiṁ labhate naraḥ
By remaining devoted to one’s own natural duty, a person attains perfection. Now hear from Me how one engaged in their own natural duty reaches this perfection.
sva-karma-nirataḥ siddhiṁ yathā vindati tach chhṛiṇu।।18.45।।
| यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्। स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः।।18.46।। | యతః ప్రవృత్తిర్భూతానాం యేన సర్వమిదం తతమ్ । స్వకర్మణా తమభ్యర్చ్య సిద్ధిం విందతి మానవః।।18.46।। |
| जिस परमेश्वर से संपूर्ण प्राणियों की उत्पत्ति हुई है और जिससे यह संपूर्ण जगत व्याप्त है, उस ईश्वर की अपने स्वाभाविक कर्मों द्वारा पूजा करके मनुष्य परम सिद्धि को प्राप्त कर लेता है। | సమస్త ప్రాణులు దేని నుండి ఉద్భవించాయో, ఏ పరమాత్మ చేతనైతే ఈ జగత్తంతా వ్యాపించి ఉందో, ఆ ఈశ్వరుడిని తన స్వధర్మము (స్వభావసిద్ధమైన కర్మ) ద్వారా పూజించి మనిషి పరమ సిద్ధిని పొందుతాడు. |
yataḥ pravṛittir bhūtānāṁ yena sarvam idaṁ tatam
By worshiping That Supreme Being—from whom all living beings originate and by whom this entire universe is pervaded—through the performance of one’s own natural duty, a human being attains perfection.
sva-karmaṇā tam abhyarchya siddhiṁ vindati mānavaḥ।।18.46।।
| श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्। स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।।18.47।। | శ్రేయాన్ స్వధర్మో విగుణః పరధర్మాత్ స్వనుష్ఠితాత్ । స్వభావనియతం కర్మ కుర్వన్నాప్నోతి కిల్బిషమ్।।18.47।। |
| अच्छी तरह आचरण में लाए हुए दूसरे के धर्म (कर्म) की तुलना में गुणरहित (त्रुटिपूर्ण) भी अपना धर्म (स्वाभाविक कर्म) श्रेष्ठ है। अपने स्वभाव से नियत किए गए कर्म को करता हुआ मनुष्य पाप को प्राप्त नहीं होता। | బాగా ఆచరించిన పరధర్మము కంటే గుణము లేనిదైనప్పటికిని స్వధర్మమే మేలైనది. తన స్వభావముచే నిశ్చయించబడిన కర్మను ఆచరించే మనిషి ఏ పాపాన్ని (దోషాన్ని) పొందడు. |
śhreyān swa-dharmo viguṇaḥ para-dharmāt sv-anuṣhṭhitāt
It is better to perform one’s own duty (svadharma), even if imperfectly, than to perform another’s duty perfectly. By doing the work prescribed by one’s own natural qualities (svabhava), a person incurs no sin.
svabhāva-niyataṁ karma kurvan nāpnoti kilbiṣham।।18.47।।
| सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्। सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः।।18.48।। | సహజం కర్మ కౌంతేయ సదోషమపి న త్యజేత్ । సర్వారంభా హి దోషేణ ధూమేనాగ్నిరివావృతాః।।18.48।। |
| हे कुंतीपुत्र (अर्जुन)! स्वभाव से उत्पन्न होने वाले अपने कर्म में यदि कोई दोष भी हो, तो भी उसे नहीं त्यागना चाहिए; क्योंकि जैसे धुआँ अग्नि को ढके रहता है, वैसे ही सभी कर्म (प्रारंभ में) किसी न किसी दोष से आवृत (ढके हुए) रहते हैं। | ఓ కౌంతేయా (అర్జునా)! స్వభావసిద్ధంగా వచ్చినా తన కర్మలో ఏదైనా దోషం ఉన్నప్పటికీ దానిని వదలిపెట్టకూడదు; ఎందుకంటే పొగ చేత అగ్ని కప్పబడినట్లుగా, సమస్త కర్మలు కూడా ఏదో ఒక దోషంచేత కప్పబడి ఉంటాయి. |
saha-jaṁ karma kaunteya sa-doṣham api na tyajet
O son of Kunti (Arjuna), one should not abandon the duty born of one’s natural inclination, even if it has some defects; for all endeavors are clouded by defects, just as fire is covered by smoke.
sarvārambhā hi doṣheṇa dhūmenāgnir ivāvṛitāḥ।।18.48।।
| असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः। नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति।।18.49।। | అసక్తబుద్ధిః సర్వత్ర జితాత్మా విగతస్పృహః । నైష్కర్మ్యసిద్ధిం పరమాం సన్న్యాసేనాధిగచ్ఛతి।।18.49।। |
| जिसकी बुद्धि सर्वत्र आसक्तिरहित है, जिसने अपने मन और इंद्रियों को जीत लिया है और जो सभी कामनाओं से रहित हो चुका है, वह संन्यास (त्याग) के द्वारा परम नैष्कर्म्य सिद्धि (कर्मों के बंधन से मुक्ति) को प्राप्त करता है। | అన్నిటియందు ఆసక్తి లేని బుద్ధి కలిగినవాడు, తన్ను తాను జయించినవాడు (ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు), మరియు కోరికలు లేనివాడు సన్న్యాసము (త్యాగభావము) ద్వారా పరమమైన ‘నైష్కర్మ్య సిద్ధి’ని (కర్మబంధాల నుండి విముక్తిని) పొందుతాడు. |
asakta-buddhiḥ sarvatra jitātmā vigata-spṛihaḥ
One whose intellect is unattached everywhere, who has controlled the self, and is free from desires, attains the supreme perfection of freedom from action (naishkarmya siddhi) through renunciation (sannyasa).
naiṣhkarmya-siddhiṁ paramāṁ sannyāsenādhigachchhati।।18.49।।
| सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे। समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा।।18.50।। | సిద్ధిం ప్రాప్తో యథా బ్రహ్మ తథాప్నోతి నిబోధ మే । సమాసేనైవ కౌంతేయ నిష్ఠా జ్ఞానస్య యా పరా।।18.50।। |
| हे कुंतीपुत्र (अर्जुन)! जिस प्रकार इस सिद्धि को प्राप्त करके मनुष्य ब्रह्म (परमेश्वर) को प्राप्त होता है—जो कि ज्ञान की पराकाष्ठा (सर्वोच्च अवस्था) है—उसे तुम संक्षेप में ही मुझसे समझो। | ఓ కౌంతేయా (అర్జునా)! ఈ సిద్ధిని పొందిన మనిషి జ్ఞానము యొక్క అత్యున్నత స్థితి అయిన ‘పరబ్రహ్మాన్ని’ ఎలా పొందుతాడో, ఆ విధానాన్ని నా నుండి సంక్షిప్తంగా తెలుసుకో. |
siddhiṁ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me
O son of Kunti (Arjuna), learn from Me in brief how one who has attained this perfection reaches Supreme Brahman (the Ultimate Reality), which is the highest state of knowledge
samāsenaiva kaunteya niṣhṭhā jñānasya yā parā।।18.50।।
| बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च। शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च।।18.51।। | బుద్ధ్యా విశుద్ధయా యుక్తో ధృత్యాత్మానం నియమ్య చ । శబ్దాదీన్ విషయాన్ త్యక్త్వా రాగద్వేషౌ వ్యుదస్య చ।।18.51।। |
| विशुद्ध (पवित्र) बुद्धि से युक्त होकर, धैर्य से स्वयं (मन और इंद्रियों) को वश में करके, शब्दादि विषयों का त्याग करके, तथा राग (लगाव) और द्वेष (घृणा) को पूर्णतः छोड़कर… | పరిశుద్ధమైన బుద్ధితో కూడుకుని, ధైర్యంతో తన్ను తాను (మనస్సు, ఇంద్రియాలను) నియంత్రించుకుని, శబ్దము మొదలైన విషయ వాంఛలను త్యజించి, మరియు రాగద్వేషాలను (అనురాగము, ద్వేషములను) పూర్తిగా వదిలిపెట్టి… |
buddhyā viśhuddhayā yukto dhṛityātmānaṁ niyamya cha
Endowed with a purified intellect, controlling the self with firm determination, discarding sense objects such as sound, and casting aside both attraction (raga) and aversion (dvesha)…
śhabdādīn viṣhayāns tyaktvā rāga-dveṣhau vyudasya cha।।18.51।।
| विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः। ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः।।18.52।। | వివిక్తసేవీ లఘ్వాశీ యతవాక్కాయమానసః । ధ్యానయోగపరో నిత్యం వైరాగ్యం సముపాశ్రితః।।18.52।। |
| एकांत स्थान में रहने वाला, हल्का और सुपाच्य भोजन करने वाला, वाणी, शरीर और मन को वश में रखने वाला, निरंतर ध्यान और योग में लीन रहने वाला, तथा वैराग्य का भली-भांति आश्रय लेने वाला… | ఏకాంత ప్రదేశంలో నివసించేవాడు, మితంగా (లఘువుగా) ఆరగింజేవాడు, వాక్కును, శరీరాన్ని, మనస్సును అదుపులో ఉంచుకునేవాడు, నిరంతరం ధ్యానయోగంలో నిమగ్నుడై ఉండేవాడు, మరియు దృఢమైన వైరాగ్యాన్ని ఆశ్రయించినవాడు… |
vivikta-sevī laghv-āśhī yata-vāk-kāya-mānasaḥ
Living in a quiet, solitary place, eating light and healthy food, mastering speech, body, and mind, staying deeply absorbed in meditation, and taking full shelter in dispassion…
dhyāna-yoga-paro nityaṁ vairāgyaṁ samupāśhritaḥ ।18.52।।
| अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्। विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते।।18.53।। | అహంకారం బలం దర్పం కామం క్రోధం పరిగ్రహమ్ । విముచ్య నిర్మమః శాంతో బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే।।18.53।। |
| अहंकार, बल, घमंड, काम (वासना), क्रोध और परिग्रह (संग्रह/स्वामित्व की भावना) का पूरी तरह से त्याग करके, ‘ममत्व’ (मेरापन) से रहित और परम शांत हुआ मनुष्य ब्रह्मभाव (ईश्वर से एकता) को प्राप्त करने के योग्य बन जाता है। | అహంకారాన్ని, బలప్రదర్శనను, గర్వాన్ని, కామాన్ని (కోరికను), క్రోధాన్ని (కోపాన్ని), పరిగ్రహాన్ని (నాది అనే స్వార్థపూరిత సంచయనాన్ని) పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, ‘నాది’ అనే మమకారం లేక, ప్రశాంతత పొందినవాడే పరబ్రహ్మంతో ఐక్యమవ్వడానికి (బ్రహ్మీస్థితికి) అర్హుడవుతాడు. |
ahankāraṁ balaṁ darpaṁ kāmaṁ krodhaṁ parigraham
Freeing oneself from ego, brute strength, pride, lust, anger, and possessiveness—and being free from ‘mine-ness’ and remaining deeply peaceful—one becomes truly worthy of becoming one with the Supreme.
vimuchya nirmamaḥ śhānto brahma-bhūyāya kalpate।।18.53।।
| ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति। समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्।।18.54।। | బ్రహ్మభూతః ప్రసన్నాత్మా న శోచతి న కాంక్షతి । సమః సర్వేషు భూతేషు మద్భక్తిం లభతే పరామ్।।18.54।। |
| सच्चिदानंदघन ब्रह्म में स्थित हुआ, प्रसन्न मन वाला साधक न तो किसी बात पर शोक करता है और न ही किसी चीज की आकांक्षा करता है। सभी प्राणियों में समभाव रखने वाला वह मनुष्य मेरी पराभक्ति (सर्वोच्च भक्ति) को प्राप्त कर लेता है। | పరబ్రహ్మ స్థితిని పొందిన ప్రసన్నమైన ఆత్మ కలవాడు దేనికి దుఃఖించడు, దేనినీ కోరడు. సమస్త ప్రాణులందు సమాన భావము (సమదృష్టి) కలిగినవాడై, నా యొక్క ఉత్తమమైన (పరమ) భక్తిని పొందుతాడు. |
brahma-bhūtaḥ prasannātmā na śhochati na kāṅkṣhati
Established in the Supreme State, with a joyful and serene soul, one neither grieves nor desires. Seeing all living beings with an equal eye, one attains the highest devotion to Me
samaḥ sarveṣhu bhūteṣhu mad-bhaktiṁ labhate parām।।18.54।।
| भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः। ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्।।18.55।। | భక్త్యా మామభిజానాతి యావాన్యశ్చాస్మి తత్త్వతః । తతో మాం తత్త్వతో జ్ఞాత్వా విశతే తదనంతరమ్।।18.55।। |
| उस पराभक्ति के द्वारा वह मनुष्य मुझे तत्व से (वास्तविक रूप में) भली-भांति जान लेता है कि मैं कौन हूँ और कितना हूँ। फिर मुझे तत्व से जानकर वह तुरंत मेरे ही स्वरूप (परम पद) में प्रवेश कर जाता है। | ఆ పరమ భక్తి ద్వారా మనిషి నన్ను తత్త్వతః (నా నిజ స్వరూపాన్ని) తెలుసుకుంటాడు నేను ఎవరో, ఏమై ఉన్నానో సంపూర్ణంగా గ్రహిస్తాడు. అలా నన్ను యథార్థంగా తెలుసుకున్న తరువాత, అతడు వెంటనే నా దివ్య స్వరూపంలో (పరమపదంలో) ప్రవేశిస్తాడు. |
bhaktyā mām abhijānāti yāvān yaśh chāsmi tattvataḥ
By supreme devotion one truly comes to know Me—who I am and what My ultimate nature is in reality. Then, having known Me in truth, one enters into My Divine Being immediately thereafter.
tato māṁ tattvato jñātvā viśhate tad-anantaram।।18.55।।
| सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रय:। मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्।।18.56।। | సర్వకర్మాణ్యపి సదా కుర్వాణో మద్వ్యపాశ్రయః । మత్ప్రసాదాదవాప్నోతి శాశ్వతం పదమవ్యయమ్।।18.56।। |
| मेरे आश्रित रहने वाला मनुष्य सब कर्मों को सदा करता हुआ भी मेरी कृपा से सनातन और अविनाशी परम पद को प्राप्त हो जाता है। | సమస్త కర్మలను ఎల్లప్పుడूं చేస్తూ ఉన్నప్పటికీ, నన్నే పూర్తిగా ఆశ్రయించినవాడు నా అనుగ్రహం చేత శాశ్వతమైనది, నాశనము లేనిదైన పరమపదాన్ని పొందుతాడు. |
sarva-karmāṇy api sadā kurvāṇo mad-vyapāśhrayaḥ
Even while performing all kinds of duties at all times, one who takes complete shelter in Me attains the eternal, indestructible state by My grace.
mat-prasādād avāpnoti śhāśhvataṁ padam avyayam।18.56।।
| चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः। बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव।।18.57।। | చేతసా సర్వకర్మాణి మయి సన్న్యస్య మత్పరః । బుద్ధియోగముపాశ్రిత్య మచ్చిత్తః సతతం భవ।।18.57।। |
| सब कर्मों को मन से मुझे समर्पित करके, मुझे ही परम लक्ष्य मानकर और समत्व-बुद्धियोग का आश्रय लेकर, निरंतर मुझमें ही अपने चित्त को लगाए रखो। | మనస్సుచే సమస్త కర్మలను నాకు సమర్పించి, నన్నే పరమ గమ్యంగా భావించి, సమత్వ బుద్ధి యోగాన్ని ఆశ్రయించి, నీ చిత్తాన్ని ఎల్లప్పుడూ నా యందే నిలిపి ఉంచు. |
chetasā sarva-karmāṇi mayi sannyasya mat-paraḥ
Mentally surrendering all actions unto Me, regarding Me as the supreme goal, and resorting to the yoga of intellect, keep your mind constantly fixed on Me.
buddhi-yogam upāśhritya mach-chittaḥ satataṁ bhava।।18.57।।
| मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि। अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि।।18.58।। | మచ్చిత్తః సర్వదుర్గాణి మత్ప్రసాదాత్ తరిష్యసి । అథ చేత్ త్వమహంకారాన్ న శ్రోష్యసి వినంక్ష్యసి।।18.58।। |
| मुझमें चित्त लगाने वाला होकर तू मेरी कृपा से समस्त संकटों और बाधाओं को पार कर जाएगा। परंतु यदि तू अहंकार के कारण मेरे वचनों को नहीं सुनेगा, तो नष्ट हो जाएगा (पतन को प्राप्त होगा)। | నీ చిత్తాన్ని నా యందు నిలిపినట్లయితే, నా అనుగ్రహం వలన నీవు సమస్త కష్టాలను, ఆటంకాలను దాటుకొనిపోతావు. కానీ ఒకవేళ అహంకారం వలన నీవు నా మాట వినకపోతే, నశించిపోతావు (పతనమవుతావు). |
mach-chittaḥ sarva-durgāṇi mat-prasādāt tariṣhyasi
By keeping your mind focused on Me, you will cross over all difficulties and obstacles through My grace. But if you do not listen out of ego, you will be destroyed.
atha chet tvam ahankārān na śhroṣhyasi vinaṅkṣhyasi।।18.58।।
| यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे। मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति।।18.59।। | యదహంకారమాశ్రిత్య న యోత్స్య ఇతి మన్యసే । మిథ్యైష వ్యవసాయస్తే ప్రకృతిస్త్వాం నియోక్ష్యతి।।18.59।। |
| यदि तू अहंकार का आश्रय लेकर यह सोचता है कि “मैं युद्ध नहीं करूँगा,” तो तेरा यह निश्चय व्यर्थ है; क्योंकि तेरा क्षत्रिय स्वभाव तुझे जबरदस्ती युद्ध में लगा देगा। | అహంకారాన్ని ఆశ్రయించి “నేను యుద్ధం చేయను” అని నీవు తలచినట్లయితే, నీ ఆ నిశ్చయం వ్యర్థమైనది; ఎందుకంటే నీ స్వభావమే (క్షాత్ర స్వభావమే) నిన్ను బలవంతంగా యుద్ధంలో నియోగిస్తుంది. |
yad ahankāram āśhritya na yotsya iti manyase
If out of ego you decide ‘I will not fight,’ your decision will be useless—for your own innate nature will force you to engage.
mithyaiṣha vyavasāyas te prakṛitis tvāṁ niyokṣhyati।।18.59।।
| स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा। कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत्।।18.60।। | స్వభావజేన కౌంతేయ నిబద్ధః స్వేన కర్మణా । కర్తుం నేచ్ఛసి యన్మోహాత్ కరిష్యస్యవశోఽపి తత్।।18.60।। |
| हे कुंतीपुत्र (अर्जुन)! अपने स्वभाव से उत्पन्न हुए कर्म से बँधा हुआ तू जिस काम को मोह के कारण नहीं करना चाहता, उसे भी परवश (अविवश) होकर करेगा। | ఓ కౌంతేయా (అర్జునా)! నీ స్వభావము నుండి ఉత్పన్నమైన స్వధర్మముచే బంధించబడిన నీవు, మోహము (అజ్ఞానము) వలన ఏ పనినైతే చేయడానికి ఇష్టపడటం లేదో, దానిని కూడా విధిలేక (పరవశుడవై) తప్పక చేస్తావు. |
swbhāva-jena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā
O son of Kunti, bound by your own duty born of your nature, that action which you now refuse to perform out of delusion, you will end up doing helplessly anyway.
kartuṁ nechchhasi yan mohāt kariṣhyasy avaśho ’pi tat।।18.60।।
| ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया।।18.61।। | ఈశ్వరః సర్వభూతానాం హృద్దేశేఽర్జున తిష్ఠతి । భ్రామయన్ సర్వభూతాని యంత్రారూఢాని మాయయా।।18.61।। |
| हे अर्जुन! सभी प्राणियों के हृदय में ईश्वर निवास करता है और अपनी माया से सभी जीवों को, शरीर रूपी यंत्र (मशीन) पर सवार हुए के समान, भ्रमित करता हुआ (नचाता हुआ) घुमाता है। | ఓ అర్జునా! పరమేశ్వరుడు సమస్త ప్రాణుల హృదయ స్థానంలో ఉన్నాడు. ఆయన తన మాయా శక్తిచేత, శరీరం అనే యంత్రంపై ఎక్కిన సమస్త జీవులను పరిభ్రమింపజేస్తున్నాడు (నాట్యమాడిస్తున్నాడు). |
īśhvaraḥ sarva-bhūtānāṁ hṛid-deśhe ‘rjuna tiṣhṭhati
“O Arjuna, the Supreme Lord resides in the hearts of all living beings, directing their movements through His illusory energy (Maya), as if they were seated on a machine.
bhrāmayan sarva-bhūtāni yantrārūḍhāni māyayā।।18.61।।
| तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत। तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्।।18.62।। | తమేవ శరణం గచ్ఛ సర్వభావేన భారత । తత్ప్రసాదాత్పరాం శాంతిం స్థానం ప్రాప్స్యసి శాశ్వతమ్।।18.62।। |
| हे भारत (अर्जुन)! तू सब प्रकार से उस परमेश्वर की ही शरण में जा। उसकी कृपा से ही तू परम शांति को और सनातन परम पद को प्राप्त करेगा। | ఓ భారతా (అర్జునా)! నీ సమస్త భావములతో ఆ పరమేశ్వరుడినే శరణు వేడుము. ఆయన అనుగ్రహము వలననే నీవు పరమ శాంతిని, శాశ్వతమైన పరమపదాన్ని పొందుతావు. |
tam eva śharaṇaṁ gachchha sarva-bhāvena bhārata
Surrender unto Him alone with your whole being, O descendant of Bharata (Arjuna). By His grace you will attain supreme peace and the eternal abode.
tat-prasādāt parāṁ śhāntiṁ sthānaṁ prāpsyasi śhāśhvatam।।18.62।।
| इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया। विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु।।18.63।। | ఇతి తే జ్ఞానమాఖ్యాతం గుహ్యాద్గుహ్యతరం మయా । విమృశ్యైతదశేషేణ యథేచ్ఛసి తథా కురు।।18.63।। |
| इस प्रकार मैंने तुम्हें यह अत्यंत गोपनीय से भी गोपनीय ज्ञान कह सुनाया है। अब इस पर पूरी तरह विचार करो और जैसा तुम उचित समझो, वैसा ही करो। | ఈ విధంగా నేను నీకు పరమ రహస్యమైన జ్ఞానాన్ని తెలియజేశాను. దీనిని పూర్తిగా, లోతుగా ఆలోచించి, ఆ తరువాత నీవు ఎలా కోరుకుంటే అలా చేయి. |
iti te jñānam ākhyātaṁ guhyād guhyataraṁ mayā
Thus, I have revealed to you knowledge that is more secret than all secrets. Ponder over it fully, and then act as you wish.
vimṛiśhyaitad aśheṣheṇa yathechchhasi tathā kuru।।18.63।।
| सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः। इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्।।18.64।। | సర్వగుహ్యతమం భూయః శృణు మే పరమం వచః । ఇష్టోఽసి మే దృఢమితి తతో వక్ష్యామి తే హితమ్।।18.64।। |
| सब गोपनीयों से भी अत्यंत गोपनीय मेरे परम वचन को तू फिर से सुन। तू मेरा अत्यंत प्रिय है, इसलिए मैं तेरे परम हित के लिए यह बात कहूँगा। | సమస్త రహస్యాలకంటే అత్యంత రహస్యమైన నా పరమ శ్రేష్ఠమైన మాటను మరలా వినుము. నీవు నాకు మిక్కిలి ప్రియమైనవాడవు, కాబట్టి నీ శ్రేయస్సు (హితము) కోరి ఈ మాటను నీకు చెప్తున్నాను. |
sarva-guhyatamaṁ bhūyaḥ śhṛiṇu me paramaṁ vachaḥ
Listen again to My supreme word, the most confidential of all secrets. Because you are dearly beloved of Me, I will speak for your ultimate well-being.
iṣhṭo ‘si me dṛiḍham iti tato vakṣhyāmi te hitam।।18.64।।
| मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु। मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे।।18.65।। | మన్మనా భవ మద్భక్తో మద్యాజీ మాం నమస్కురు । మామేవైష్యసి సత్యం తే ప్రతిజానే ప్రియోఽసి మే।।18.65।। |
| तू अपना मन मुझमें लगा, मेरा भक्त बन, मेरी पूजा-अर्चना कर और मुझे नमस्कार कर। ऐसा करने से तू निश्चित रूप से मुझे ही प्राप्त होगा; मैं तुझसे यह सत्य प्रतिज्ञा करता हूँ, क्योंकि तू मेरा अत्यंत प्रिय है। | నీ మనస్సును నా యందు నిలుపుము, నా భక్తుడవు కమ్ము, నన్ను పూజించుము మరియు నాకు నమస్కరించుము. ఇలా చేయడం ద్వారా నీవు నిశ్చయముగా నన్నే పొందుతావు; నీవు నాకు మిక్కిలి ప్రియమైనవాడవు కాబట్టి నేను నీకు ఈ సత్యాన్ని ప్రతిజ్ఞ చేసి చెప్తున్నాను. |
man-manā bhava mad-bhakto mad-yājī māṁ namaskuru
Fix your mind on Me, be devoted to Me, offer your sacrifice to Me, and bow down before Me. By doing so, you will come to Me without doubt; I promise you this truly, for you are dearly beloved of Me.
mām evaiṣhyasi satyaṁ te pratijāne priyo ‘si me।।18.65।।
| सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज। अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः।।18.66।। | సర్వధర్మాన్ పరిత్యజ్య మామేకం శరణం వ్రజ । అహం త్వాం సర్వపాపేభ్యో మోక్షయిష్యామి మా శుచః ।।18.66।। |
| सब धर्मों को (अर्थात सभी आश्रयों और साधनों को) त्यागकर केवल एक मेरी ही शरण में आ जाओ। मैं तुम्हें सभी पापों और बंधनों से मुक्त कर दूँगा; तुम शोक मत करो। | సమస్త ధర్మాలను వదిలిపెట్టి, కేవలం నన్ను మాత్రమే శరణు వేడుము. నిన్ను సమస్త పాపాల నుండి, బంధనాల నుండి నేను విముక్తుడిని చేస్తాను; నీవు ఏమాత్రం శోకించవద్దు. |
sarva-dharmān parityajya mām ekaṁ śharaṇaṁ vraja
Leaving all duties and dharmas, surrender unto Me alone as your sole refuge. I shall liberate you from all sins and reactions; do not grieve.
ahaṁ tvāṁ sarva-pāpebhyo mokṣhayiṣhyāmi mā śhuchaḥ।।18.66।।
| इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन। न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति।।18.67।। | ఇదం తే నాతపస్కాయ నాభక్తాయ కదాచన । న చాశుశ్రూషవే వాచ్యం న చ మాం యోఽభ్యసూయతి।।18.67।। |
| यह गोपनीय ज्ञान तुम्हें कभी भी किसी ऐसे व्यक्ति से नहीं कहना चाहिए जो तपस्या से रहित हो, जो भक्त न हो, जो सुनने की इच्छा न रखता हो, अथवा जो मुझसे द्वेष (असूया) रखता हो। | ఈ పరమ రహస్యమైన జ్ఞానాన్ని తపస్సు (ఆత్మనిగ్రహం) లేనివానికి, భక్తి లేనివానికి, వినడానికి ఇష్టం లేనివానికి, మరియు నా యందు అసూయపడేవానికి నీవు ఎన్నడూ చెప్పకూడదు. |
idaṁ te nātapaskāya nābhaktāya kadāchana
Never share this sacred wisdom with anyone who lacks self-discipline, who has no devotion, who refuses to listen, or who feels envy and resentment toward Me.
na chāśhuśhrūṣhave vāchyaṁ na cha māṁ yo ‘bhyasūyati।।18.67।।
| य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति। भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः।।18.68।। | య ఇదం పరమం గుహ్యం మద్భక్తేష్వభిధాస్యతి । భక్తిం మయి పరాం కృత్వా మామేవైష్యత్యసంశయః।।18.68।। |
| जो पुरुष मुझसे परम प्रेम (परा भक्ति) करके इस परम गुह्य ज्ञान का उपदेश मेरे भक्तों को देता है, वह नि:सन्देह मुझे ही प्राप्त होता है।। | ఎవరైతే ఈ పరమ రహస్యమైన జ్ఞానాన్ని నా భక్తులకు అందజేస్తారో, వారు నా యందు ఉత్తమమైన భక్తిని కలిగి ఉండి, ఎటువంటి సంశయము లేకుండా నన్నే పొందుతారు. |
ya idaṁ paramaṁ guhyaṁ mad-bhakteṣhv abhidhāsyati
Whoever shares this highest secret teaching with My devotees, offering pure and supreme devotion to Me, will without a doubt they attaint Me.
bhaktiṁ mayi parāṁ kṛitvā mām evaiṣhyaty asanśhayaḥ।।18.68।।
| न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तम: । भविता न च मे तस्मादन्य: प्रियतरो भुवि ।।18.69।। | న చ తస్మాన్మనుష్యేషు కశ్చిన్మే ప్రియకృత్తమః । భవితా న చ మే తస్మాదన్యః ప్రియతరో భువి।।18.69।। |
| मनुष्यों में उससे बढ़कर मेरा प्रिय कार्य करने वाला कोई नहीं है, और न ही इस पृथ्वी पर उससे अधिक प्रिय मुझे कोई दूसरा होगा। | మనుష్యులలో అతనికంటే నాకు మిక్కిలి ప్రియమైన పని చేసేవాడు మరొకడు లేడు; అలాగే ఈ భూమిపై అతనికంటే నాకు అత్యంత ప్రియమైనవాడు వేరొకడు ఎప్పటికీ ఉండడు. |
na cha tasmān manuṣhyeṣhu kaśhchin me priya-kṛittamaḥ
No one among human beings does a more loving service to Me than the one who shares this wisdom, and no one on earth will ever be more dear to Me.
bhavitā na cha me tasmād anyaḥ priyataro bhuvi।।18.69।।
| अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः। ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः।।18.70।। | అధ్యేష్యతే చ య ఇమం ధర్మ్యం సంవాదమావయోః । జ్ఞానయజ్ఞేన తేనాహమిష్టః స్యామితి మే మతిః।।18.70।। |
| और जो मनुष्य हम दोनों के इस धर्मयुक्त संवाद का अध्ययन करेगा, उसके द्वारा मैं ज्ञानयज्ञ से पूजित होऊँगा—ऐसा मेरा विचार है। | మరియు ఎవరైతే మన ఇద్దరి ఈ ధర్మబద్ధమైన సంభాషణను (సంవాదాన్ని) అధ్యయనం చేస్తారో, వారు ‘జ్ఞాన యజ్ఞం’ ద్వారా నన్ను ఆరాధించినవారవుతారు—ఇది నా నిశ్చితమైన అభిప్రాయం. |
adhyeṣhyate cha ya imaṁ dharmyaṁ saṁvādam āvayoḥ
And whoever studies this sacred conversation of ours worships Me through the offering of knowledge—this is My firm conviction.
jñāna-yajñena tenāham iṣhṭaḥ syām iti me matiḥ।।18.70।।
| श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः। सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्।।18.71।। | శ్రద్ధావాననసూయశ్చ శృణుయాదపి యో నరః । సోऽపి ముక్తః శుభాఁల్లోకాన్ ప్రాప్నుయాత్పుణ్యకర్మణామ్।।18.71।। |
| और जो मनुष्य श्रद्धावान् होकर और द्वेष-रहित (दोषदृष्टि से रहित) होकर केवल इसे सुनेगा भी, वह भी पापों से मुक्त होकर उत्तम कर्म करने वालों के शुभ (पवित्र) लोकों को प्राप्त होगा। | మరియు ఎవరైతే శ్రద్ధతో, అసూయ లేకుండా (దోషదృష్టి లేకుండా) దీనిని కేవలం వింటారో, వారు కూడా పాపాల నుండి విముక్తులై, పుణ్యకార్యాలు చేసినవారు పొందే పవిత్రమైన పుణ్యలోకాలను పొందుతారు. |
śhraddhāvān anasūyaśh cha śhṛiṇuyād api yo naraḥ
And even that person who listens to this teachings with faith and without envy shall be liberated and attain the auspicious realms of those who perform righteous deeds.
so ‘pi muktaḥ śhubhāñl lokān prāpnuyāt puṇya-karmaṇām।।18.71।।
| कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा। कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय।।18.72।। | కచ్చిదేతఛ్చ్రుతం పార్థ త్వయైకాగ్రేణ చేతసా । కచ్చిదజ్ఞానసమ్మోహః ప్రణష్టస్తే ధనంజయ।।18.72।। |
| हे पार्थ (अर्जुन)! क्या तुमने यह सब बातें एकाग्रचित्त होकर सुनी हैं? और हे धनंजय! क्या तुम्हारा अज्ञान से उत्पन्न हुआ मोह पूरी तरह से नष्ट हो गया है? | ఓ పార్థా (అర్జునా)! నీవు ఈ విషయాలన్నింటినీ ఏకాగ్ర చిత్తంతో విన్నావా? మరియు ఓ ధనంజయా! అజ్ఞానం వల్ల కలిగిన నీ మోహం సంపూర్ణంగా నశించిపోయిందా? |
kachchid etach chhrutaṁ pārtha tvayaikāgreṇa chetasā
O Arjuna, have you listened to all this with total focus and attention? Has your confusion and delusion, born of ignorance, been completely wiped away?
kachchid ajñāna-sammohaḥ pranaṣhṭas te dhanañjaya।।18.72।।
| अर्जुन उवाच नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत। स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव।।18.73।। | అర్జున ఉవాచ నష్టో మోహః స్మృతిర్లబ్ధా త్వత్ప్రసాదాన్మయాచ్యుత । స్థితోఽస్మి గతసందేహః కరిష్యే వచనం తవ।।18.73।। |
| हे अच्युत! आपकी कृपा से मेरा मोह नष्ट हो गया है और मुझे अपनी वास्तविक स्मृति (आत्मज्ञान) प्राप्त हो गई है। अब मैं संशय-रहित होकर स्थिर हूँ और आपके वचन का पालन करूँगा (युद्ध करूँगा)। | ఓ అచ్యుతా! నీ అనుగ్రహం వలన నా మోహం నశించిపోయింది, నాకు తిరిగి జ్ఞానస్మృతి లభించింది. నేను సమస్త సంశయాలు తొలగి నిలకడగా ఉన్నాను; నీవు చెప్పినట్లే నడుచుకుంటాను (యుద్ధం చేస్తాను). |
Arjuna uvācha
My delusion is gone and my true self-awareness is restored through Your grace, O Lord. My doubts are completely cleared, I stand firm, and I am ready to do as You command.
naṣhṭo mohaḥ smṛitir labdhā tvat-prasādān mayāchyuta
sthito ‘smi gata-sandehaḥ kariṣhye vachanaṁ tava।।18.73।।
| सञ्जय उवाच इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः। संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्।।18.74।। | సంజయ ఉవాచ ఇత్యహం వాసుదేవస్య పార్థస్య చ మహాత్మనః । సంవాదమిమమశ్రౌషమ్ అద్భుతం రోమహర్షణమ్।।18.74।। |
| संजय बोले: इस प्रकार मैंने वासुदेव (श्रीकृष्ण) और महात्मा पार्थ (अर्जुन) के इस अत्यंत अद्भुत और रोमांचकारी संवाद को सुना। | సంజయుడు పలికెను: ఈ విధంగా నేను శ్రీకృష్ణుడికి మరియు మహాత్ముడైన అర్జునుడికి మధ్య జరిగిన అత్యంత అద్భుతమైన, రోమాంచితమైన (రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా చేసే) ఈ సంభాషణను విన్నాను. |
sañjaya uvācha
Sanjaya said: Thus, I have heard this wonderful conversation between Vasudeva (Lord Krishna) and the high-souled Partha (Arjuna),a dialogue so thrilling that it gives me goosebumps
ity ahaṁ vāsudevasya pārthasya cha mahātmanaḥ
saṁvādam imam aśhrauṣham adbhutaṁ roma-harṣhaṇam।।18.74।।
| व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्। योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम्।।18.75।। | వ్యాసప్రసాదాఛ్చ్రుతవాన్ ఏతద్గుహ్యమహం పరమ్ । యోగం యోగేశ్వరాత్ కృష్ణాత్ సాక్షాత్ కథయతః స్వయమ్।।18.75।। |
| महर्षि व्यास की कृपा से मैंने इस परम गोपनीय योग को स्वयं योगेश्वर श्रीकृष्ण के मुख से साक्षात् कहते हुए सुना है। | వ్యాసమహర్షి అనుగ్రహం వలన, యోగేశ్వర శ్రీకృష్ణుడు స్వయంగా ప్రత్యక్షంగా ఉపదేశిస్తుండగా, ఈ పరమ రహస్యమైన యోగాన్ని నేను వినగలిగాను. |
vyāsa-prasādāch chhrutavān etad guhyam ahaṁ param
By the grace of Sage Vyasa, I have heard this supreme and most confidential Yoga directly from the Lord of Yoga, Krishna Himself, as He spoke it in person.
yogaṁ yogeśhvarāt kṛiṣhṇāt sākṣhāt kathayataḥ svayam।।18.75।।
| राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्। केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः।।18.76।। | రాజన్ సంస్మృత్య సంస్మృత్య సంవాదమిమమద్భుతమ్ । కేశవార్జునయోః పుణ్యం హృష్యామి చ ముహుర్ముహుః।।18.76।। |
| हे राजन् (धृतराष्ट्र)! श्रीकृष्ण और अर्जुन के इस अत्यंत अद्भुत और पवित्र संवाद को बार-बार याद करके मैं क्षण-क्षण आनंदित (हर्षित) हो रहा हूँ। | ఓ రాజా (ధృతరాష్ట్రా)! కేశవుడైన శ్రీకృష్ణుడికి మరియు అర్జునుడికి మధ్య జరిగిన అత్యంత అద్భుతమైన, పవిత్రమైన ఈ సంవాదాన్ని మళ్లీ మళ్లీ గుర్తుచేసుకుంటూ నేను ప్రతిక్షణం మైమరచి ఆనందిస్తున్నాను. |
rājan sansmṛitya sansmṛitya saṁvādam imam adbhutam
O King (Dhritarashtra), as I repeatedly recall and remember this wonderful and sacred dialogue between Keshava (Lord Krishna) and Arjuna, I rejoice again and again at every moment.
keśhavārjunayoḥ puṇyaṁ hṛiṣhyāmi cha muhur muhuḥ।।18.76।।
| तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः। विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः।।18.77।। | తచ్చ సంస్మృత్య సంస్మృత్య రూపమత్యద్భుతం హరేః । విస్మయో మే మహాన్ రాజన్ హృష్యామి చ పునఃపునః।।18.77।। |
| हे राजन्! श्रीहरि के उस अत्यंत अद्भुत और अलौकिक रूप (विश्वरूप) को बार-बार याद करके मुझे महान् आश्चर्य होता है और मैं बार-बार हर्षित (आनंदित) होता हूँ। | ఓ రాజా! శ్రీహరి యొక్క అత్యంత అద్భుతమైన, అలౌకికమైన ఆ విశ్వరూపాన్ని మళ్లీ మళ్లీ స్మరించుకుంటూ నేను తీవ్రమైన ఆశ్చర్యానికి గురవుతున్నాను; నా హృదయము పదే పదే పరమానందంతో నిండిపోతోంది. |
tach cha sansmṛitya sansmṛitya rūpam aty-adbhutaṁ hareḥ
And as I repeatedly recall that most extraordinary cosmic form of Lord Hari (Krishna), great is my amazement, O King, and I rejoice again and again.
vismayo ye mahān rājan hṛiṣhyāmi cha punaḥ punaḥ।।18.77।।
| यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः। तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम।।18.78। | యత్ర యోగేశ్వరః కృష్ణో యత్ర పార్థో ధనుర్ధరః । తత్ర శ్రీర్విజయో భూతిః ధ్రువా నీతిర్మతిర్మమ।।18.78। |
| जहाँ योगेश्वर श्रीकृष्ण हैं और जहाँ धनुर्धारी अर्जुन हैं, वहाँ ही श्री (लक्ष्मी), विजय, विभूति (अलौकिक समृद्धि) और अचल नीति (धर्म) निश्चित रूप से रहते हैं—ऐसा मेरा दृढ़ मत है। | ఎక్కడైతే యోగేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడు ఉంటాడో, ఎక్కడైతే ధనుర్ధారియైన అర్జునుడు ఉంటాడో, అక్కడ సంపద (లక్ష్మి), విజయం, ఐశ్వర్యం మరియు నిశ్చలమైన ధర్మం (నీతి) తప్పక ఉంటాయి—ఇది నా దృఢమైన నిశ్చయము. |
yatra yogeśhvaraḥ kṛiṣhṇo yatra pārtho dhanur-dharaḥ
Wherever there is Krishna, the Supreme Lord of Yoga, and wherever there is Partha (Arjuna), the wielder of the bow, there will certainly be opulence, victory, extraordinary prosperity, and unwavering righteousness; this is my firm conviction.
tatra śhrīr vijayo bhūtir dhruvā nītir matir mama।।18.78।
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ‘मोक्षसंन्यासयोगो’ नाम अष्टादशोऽध्यायः॥”
ఓం తత్సదితి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే ‘మోక్షసన్యాస యోగో’ నామ అష్టాదశోఽధ్యాయః॥
Om Tat Sat — Thus, in the Upanishads of the glorious Bhagavad Gita, the science of the Absolute, the scripture of Yoga, in the dialogue between Sri Krishna and Arjuna, ends the Eighteenth Chapter entitled ‘Moksha Sannyasa Yoga’ (The Yoga of Liberation through Renunciation).”