| ॐ श्री परमात्मने नमः अथ अष्टादशोऽध्यायः मोक्षसंन्यास योगः॥ | ఓం శ్రీ పరమాత్మనే నమః అథ అష్టాదశోధ్యాయః మోక్షసంన్యాస యోగః॥ |
Om Shri Paramatmane Namaha
The Yoga of Liberation, Renunciation
Thus begins Chapter Eighteen: Mokṣa Sannyāsa Yoga
| अर्जुन उवाच संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्। त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन।।18.1।। | అర్జున ఉవాచ । సన్న్యాసస్య మహాబాహో తత్త్వమిచ్ఛామి వేదితుమ్ । త్యాగస్య చ హృషీకేశ పృథక్కేశినిషూదన।।18.1।। |
| अर्जुन ने कहा –हे महाबाहो ! हे हृषीकेश ! हे केशनिषूदन ! मैं संन्यास और त्याग के तत्त्व को पृथक्-पृथक् (अलग-अलग) जानना चाहता हूँ | | అర్జునుడు పలికెను: ఓ మహాబాహువైన కృష్ణా! ఇంద్రియాలకు ప్రభువైనవాడా, కేశి సంహారీ! సన్యాసము మరియు త్యాగము అనే ఈ రెండింటి యొక్క నిజమైన తత్త్వాన్ని, వాటి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని విడివిడిగా తెలుసుకోవాలని కోరుచున్నాను. |
arjuna uvācha
Arjuna said: O mighty-armed Krishna, master of the senses and slayer of Keśi, I desire to understand the true essence of renunciation (Sannyāsa) and how it distinctly differs from detachment (Tyāga).
sannyāsasya mahā-bāho tattvam ichchhāmi veditum
tyāgasya cha hṛiṣhīkeśha pṛithak keśhi-niṣhūdana।।18.1।।
| श्री भगवानुवाच काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः। सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः।।18.2।। | శ్రీ భగవానువాచ । కామ్యానాం కర్మణాం న్యాసం సన్న్యాసం కవయో విదుః । సర్వకర్మఫలత్యాగం ప్రాహుస్త్యాగం విచక్షణాః ।।18.2।। |
| श्रीभगवान् ने कहा – कुछ कवि (पण्डित) जन काम्य कर्मों के त्याग को “संन्यास” समझते हैं और विचारशील जन समस्त कर्मों के फलों के त्याग को “त्याग” कहते हैं। | శ్రీ భగవానుడు పలికెను: కామ్య కర్మలను (స్వార్థ కోరికలతో చేసే పనులను) పూర్తిగా వదిలేయడాన్ని జ్ఞానులు ‘సన్యాసము’ అంటారు. సమస్త కర్మల యొక్క ఫలితాల పట్ల మమకారాన్ని, ఆశను త్యజించడాన్ని వివేచనాపరులు ‘త్యాగము’ అని నిర్వచిస్తారు. |
śhrī-bhagavān uvācha
The Supreme Lord said: The wise understand Sannyāsa as the giving up of desire-driven actions. Discerning thinkers declare Tyāga as the relinquishment of attachment to the fruits of all actions.
kāmyānāṁ karmaṇāṁ nyāsaṁ sannyāsaṁ kavayo viduḥ
sarva-karma-phala-tyāgaṁ prāhus tyāgaṁ vichakṣhaṇāḥ।।18.2।।
| त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः। यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे।।18.3।। | త్యాజ్యం దోషవదిత్యేకే కర్మ ప్రాహుర్మనీషిణః । యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యమితి చాపరే।।18.3।। |
| कुछ मनीषी जन कहते हैं कि समस्त कर्म दोषयुक्त होने के कारण त्याज्य हैं; और अन्य जन कहते हैं कि यज्ञ, दान और तपरूप कर्म त्याज्य नहीं हैं। | కర్మలన్నీ ఏదో ఒక దోషంతో కూడి ఉంటాయని, కాబట్టి పనులన్నింటినీ పూర్తిగా వదిలేయాలని కొందరు పండితులు అంటారు. కానీ యజ్ఞము, దానము, తపస్సు వంటి పవిత్ర కార్యాలను ఎన్నటికీ వదలకూడదని మరికొందరు తత్త్వవేత్తలు చెబుతారు. |
tyājyaṁ doṣha-vad ity eke karma prāhur manīṣhiṇaḥ
Some thinkers (Philosphers) declare that all action should be abandoned as inherently flawed, while other scholars maintain that acts of worship, charity, and self-mastery should never be given up.
yajña-dāna-tapaḥ-karma na tyājyam iti chāpare।।18.3।।
| निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम। त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः।।18.4।। | నిశ్చయం శృణు మే తత్ర త్యాగే భరతసత్తమ । త్యాగో హి పురుషవ్యాఘ్ర త్రివిధః సంప్రకీర్తితః।।18.4।। |
| हे भरतवंशियोंमें श्रेष्ठ अर्जुन ! तू संन्यास और त्याग — इन दोनोंमेंसे पहले त्यागके विषयमें मेरा निश्चय सुन; क्योंकि हे पुरुषश्रेष्ठ ! त्याग तीन प्रकारका कहा गया है। | ఓ భరతవంశ శ్రేష్ఠుడా, అర్జునా! త్యాగాన్ని గురించిన నా ఖచ్చితమైన నిర్ణయాన్ని వినుము. పురుషశ్రేష్ఠుడా! ఆ త్యాగము మూడు విధాలుగా విభజించబడింది. |
niśhchayaṁ śhṛiṇu me tatra tyāge bharata-sattama
Hear My definitive conclusion on detachment (Tyāga), O best of the Bharatas! Detachment, O tiger among men, has indeed been declared as threefold.
tyāgo hi puruṣha-vyāghra tri-vidhaḥ samprakīrtitaḥ।।18.4।।
The Ultimate Authority: Krishna settling the debate once for all. He asks Arjuna to listen attentively because true detachment is subtle and frequently misunderstood.
| यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्। यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्।।18.5।। | యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యం కార్యమేవ తత్ । యజ్ఞో దానం తపశ్చైవ పావనాని మనీషిణామ్।।18.5।। |
| वह निश्चय क्या है इसपर कहते हैं – यज्ञ, दान और तपरूप कर्म त्याज्य नहीं है, किन्तु वह नि:सन्देह कर्तव्य है; यज्ञ, दान और तप ये मनीषियों (साधकों) को पवित्र करने वाले हैं। | యజ్ఞము, దానము మరియు తపస్సు అనే కార్యాలను ఎన్నటికీ వదిలిపెట్టకూడదు. వాటిని తప్పనిసరి కర్తవ్యాలుగా ఆచరించాలి. ఎందుకంటే యజ్ఞ, దాన, తపస్సులు వివేకులైన మానవులకు చిత్తశుద్ధిని చేకూర్చే పవిత్ర సాధనాలు. |
yajña-dāna-tapaḥ-karma na tyājyaṁ kāryam eva tat
Acts of worship (Yajña), charity (Dānam), and self-mastery (Tapas) must never be abandoned; they ought to be performed as obligatory duty. Indeed, worship, charity, and self-mastery are the true purifiers of the wise.
yajño dānaṁ tapaśh chaiva pāvanāni manīṣhiṇām।।18.5।।
| एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च। कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्।।18.6।। | ఏతాన్యపి తు కర్మాణి సంగం త్యక్త్వా ఫలాని చ । కర్తవ్యానీతి మే పార్థ నిశ్చితం మతముత్తమమ్।।18.6।। |
| हे पार्थ ! (पूर्वोक्त यज्ञ, दान और तप ) इन कर्मोंको तथा दूसरे भी कर्मोंको आसक्ति और फलोंका त्याग करके करना चाहिये – यह मेरा निश्चित किया हुआ उत्तम मत है। | ఓ అర్జునా! ఈ యజ్ఞ, దాన, తపో రూపకార్యాలను కూడా మమకారాన్ని, ప్రతిఫలాపేక్షను సంపూర్ణంగా త్యజించి ఆచరించాలి. ఇది నా యొక్క అత్యుత్తమమైన, ఖచ్చితమైన నిర్ణయము. |
etāny api tu karmāṇi saṅgaṁ tyaktvā phalāni cha
However, even these essential actions must be performed without personal attachment or expectation of reward, O Arjuna. This is My definitive and supreme judgment.
kartavyānīti me pārtha niśhchitaṁ matam uttamam।।18.6।।
| नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते। मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः।।18.7।। | నియతస్య తు సన్న్యాసః కర్మణో నోపపద్యతే । మోహాత్తస్య పరిత్యాగస్తామసః పరికీర్తితః।।18.7।। |
| नियत कर्मका तो त्याग करना उचित नहीं है। उसका मोहपूर्वक त्याग करना तामस कहा गया है। | నియత కర్మలను (తప్పక ఆచరించవలసిన కర్తవ్యాలను) వదిలివేయడం ఏమాత్రం సరికాదు. మోహం లేదా అజ్ఞానం వలన అలాంటి బాధ్యతలను విడిచిపెట్టడాన్ని ‘తామస త్యాగము’ అని అంటారు. |
niyatasya tu sannyāsaḥ karmaṇo nopapadyate
Renunciation of prescribed obligatory (Mandatory) duties is never justified. Relinquishing (Giving up) such duties out of delusion or ignorance is declared to be renunciation – rooted in ignorance (Tāmasika Tyāga).
mohāt tasya parityāgas tāmasaḥ parikīrtitaḥ।।18.7।।
| दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्। स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्।।18.8।। | దుఃఖమిత్యేవ యత్కర్మ కాయక్లేశభయాత్యజేత్ । స కృత్వా రాజసం త్యాగం నైవ త్యాగఫలం లభేత్।।18.8।। |
| जो मनुष्य, कर्म को दु:ख समझकर शारीरिक कष्ट के भय से त्याग देता है, वह पुरुष उस राजसिक त्याग को करके कदापि त्याग के फल को प्राप्त नहीं होता है। | ఏదైనా ఒక బాధ్యతతో కూడిన పనిని ‘ఇది చాలా కష్టమైనది’ అని భావించి, శరీర శ్రమకు లేదా బాధకు భయపడి వదిలేస్తే, అది ‘రాజస త్యాగము’ అవుతుంది. అలా చేసే వ్యక్తి త్యాగం వల్ల లభించే ఏ విధమైన ప్రయోజనాన్ని పొందలేడు. |
duḥkham ity eva yat karma kāya-kleśha-bhayāt tyajet
If someone gives up required duties simply because they are painful or out of fear of physical strain, that giving up is driven by passion (Rājasika Tyāga). Such a person never gains the true spiritual benefit of giving up.
sa kṛitvā rājasaṁ tyāgaṁ naiva tyāga-phalaṁ labhet।।18.8।।
| कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन। सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः।।18.9।। | కార్యమిత్యేవ యత్కర్మ నియతం క్రియతేఽర్జున । సంగం త్యక్త్వా ఫలం చైవ స త్యాగః సాత్త్వికో మతః।।18.9।। |
| हे अर्जुन ! ‘केवल कर्तव्यमात्र करना है’ – ऐसा समझकर जो नियत कर्म आसक्ति और फलका त्याग करके किया जाता है, वही सात्त्विक त्याग माना गया है। | ఓ అర్జునా! వదిలిపెట్టకూడని బాధ్యతాయుతమైన పనిని ‘ఇది నా కర్తవ్యం’ అనే భావంతో మాత్రమే చేస్తూ, అందులోని మమకారాన్ని మరియు ఫలితాపేక్షను వదిలివేస్తే, ఆ త్యాగాన్ని ‘సాత్త్విక త్యాగము’ అని అంటారు. |
kāryam ity eva yat karma niyataṁ kriyate ‘rjuna
O Arjuna, when required duty is performed simply because it ought to be done—while letting go of personal attachment and expectation of rewards—that giving up is considered pure and noble (Sāttvika Tyāga).
saṅgaṁ tyaktvā phalaṁ chaiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ।।18.9।।
| न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते। त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः।।18.10।। | న ద్వేష్ట్యకుశలం కర్మ కుశలే నానుషజ్జతే । త్యాగీ సత్త్వసమావిష్టో మేధావీ ఛిన్నసంశయః।।18.10।। |
| जो पुरुष अकुशल (अशुभ) कर्म से द्वेष नहीं करता और कुशल (शुभ) कर्म में आसक्त नहीं होता, वह सत्त्वगुण से सम्पन्न पुरुष संशयरहित, मेधावी (ज्ञानी) और त्यागी है। | ఎవరైతే అశుభకరమైన (కష్టమైన/అప్రియమైన) కర్మను ద్వేషించడో, శుభకరమైన (సులువైన/ప్రియమైన) కర్మయందు ఆసక్తుడు కాడో… సత్త్వగుణ సంపన్నుడైన ఆ పురుషుడే సంశయ రహితుడు, మేధావి (జ్ఞాని) మరియు నిజమైన త్యాగి. |
na dveṣhṭy akuśhalaṁ karma kuśhale nānuṣhajjate
The person who does not hate disagreeable (unfavorable) work and is not attached to agreeable (favorable) work—that individual, endowed with Sattvaguna, is doubt-free, truly wise, and a genuine renouncer.
tyāgī sattva-samāviṣhṭo medhāvī chhinna-sanśhayaḥ।।18.10।।
| न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः। यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते।।18.11।। | న హి దేహభృతా శక్యం త్యక్తుం కర్మాణ్యశేషతః । యస్తు కర్మఫలత్యాగీ స త్యాగీత్యభిధీయతే।।18.11।। |
| क्योंकि देहधारी पुरुष के द्वारा अशेष कर्मों का त्याग संभव नहीं है, इसलिए जो कर्मफल त्यागी है, वही पुरुष त्यागी कहा जाता है | | శరీరాన్ని ధరించిన ఏ మానవుడైనా కర్మలను సంపూర్ణంగా వదిలివేయుట ఎంతమాత్రము సాధ్యం కాదు. కానీ ఎవడైతే కర్మల యొక్క ఫలితాలను త్యజిస్తాడో, అతడే నిజమైన త్యాగి అని అనబడును. |
na hi deha-bhṛitā śhakyaṁ tyaktuṁ karmāṇy aśheṣhataḥ
Indeed, it is impossible for an embodied being (one who lives in a body) to surrender action completely. But one who gives up the fruits of action—that person is recognized as a true renouncer.
yas tu karma-phala-tyāgī sa tyāgīty abhidhīyate।।18.11।।
| अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्। भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्।।18.12।। | అనిష్టమిష్టం మిశ్రం చ త్రివిధం కర్మణః ఫలమ్ । భవత్యత్యాగినాం ప్రేత్య న తు సన్న్యాసినాం క్వచిత్।।18.12।। |
| कर्मों के शुभ, अशुभ और मिश्र ये त्रिविध फल केवल अत्यागी जनों को मरण के पश्चात् भी प्राप्त होते हैं; परन्तु संन्यासी पुरुषों को कदापि नहीं। | కర్మల యొక్క అశుభ (చెడు), శుభ (మంచి) మరియు మిశ్రమము అను మూడు విధాలైన ఫలితాలు మరణించిన తర్వాత కూడా కేవలం త్యాగహీనులకే (ఫలితాపేక్ష ఉన్నవారికే) ప్రాప్తిస్తాయి కానీ నిజమైన సన్యాసులకు ఏనాటికీ ప్రాప్తించవు. |
aniṣhṭam iṣhṭaṁ miśhraṁ cha tri-vidhaṁ karmaṇaḥ phalam
The threefold fruits of action—disagreeable (bad), agreeable (good), and mixed—accrue as binding consequences after death only to non-renouncers; but never to true renouncers.
bhavaty atyāgināṁ pretya na tu sannyāsināṁ kvachit।।18.12।।
| पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे। सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्।।18.13।। | పంచైతాని మహాబాహో కారణాని నిబోధ మే । సాంఖ్యే కృతాంతే ప్రోక్తాని సిద్ధయే సర్వకర్మణామ్।।18.13।। |
| हे महाबाहो ! समस्त कर्मों की सिद्धि के लिए ये पांच कारण सांख्य सिद्धांत में कहे गये हैं, जिनको तुम मुझसे भलीभांति जानो। | ఓ మహాబాహో (అర్జునా)! సమస్త కర్మల సిద్ధికై (నెరవేరుటకై) సాంఖ్య శాస్త్రంలో చెప్పబడిన ఈ ఐదు కారణాలను నా నుండి తెలుసుకో. |
pañchaitāni mahā-bāho kāraṇāni nibodha me
O mighty-armed Arjuna, learn from Me these five factors declared in the Sāṅkhya philosophy for the accomplishment of all actions.
sānkhye kṛitānte proktāni siddhaye sarva-karmaṇām।।18.13।।
| अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्। विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्।।18.14।। | అధిష్ఠానం తథా కర్తా కరణం చ పృథగ్విధమ్ । వివిధాశ్చ పృథక్ చేష్టా దైవం చైవాత్ర పంచమమ్।।18.14।। |
| इसमें (कर्मोंकी सिद्धिमें) अधिष्ठान तथा कर्ता और अनेक प्रकारके करण एवं विविध प्रकारकी अलग-अलग चेष्टाएँ और वैसे ही पाँचवाँ कारण दैव (संस्कार) है। | అధిష్ఠానము (శరీరము), కర్త (అహంకారము), రకరకాల కరణములు (ఇంద్రియములు), వివిధ రకాలైన చేష్టలు, మరియు ఐదవదైన దైవము (అదృష్టము/దేవుని సంకల్పము)ఇవే ఆ ఐదు కారణములు. |
adhiṣhṭhānaṁ tathā kartā karaṇaṁ cha pṛithag-vidham
The seat of action (the body), the agent (ego), the various instruments (senses), the diverse distinct efforts (physical activities or movements ), and providence (divine grace or destiny) as the fifth—these are the factors.
vividhāśh cha pṛithak cheṣhṭā daivaṁ chaivātra pañchamam।।18.14।।
| शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः। न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः।।18.15।। | శరీరవాఙ్మనోభిర్యత్ కర్మ ప్రారభతే నరః । న్యాయ్యం వా విపరీతం వా పంచైతే తస్య హేతవః ।।18.15।। |
| मनुष्य, शरीर वाणी और मनके द्वारा शास्त्रविहित अथवा शास्त्रविरुद्ध जो कुछ भी कर्म आरम्भ करता है, उसके ये (पूर्वोक्त) पाँचों हेतु होते हैं। | ఒక నరుడు తన శరీరము ద్వారా గానీ, వాక్కు ద్వారా గానీ, మనస్సు ద్వారా గానీ ప్రారంభించే ధర్మబద్ధమైన లేదా అధర్మబద్ధమైన ఏ కర్మకైనా… ఈ ఐదే మూల కారణములు. |
śharīra-vāṅ-manobhir yat karma prārabhate naraḥ
Whatever action a person undertakes by body, speech, or mind—whether proper or reverse (improper) these five (Having listed the five factors of action in verse 18.14)are its causes.
nyāyyaṁ vā viparītaṁ vā pañchaite tasya hetavaḥ।।18.15।।
| तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः। पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः।।18.16।। | తత్రైవం సతి కర్తారమ్ ఆత్మానం కేవలం తు యః । పశ్యత్యకృతబుద్ధిత్వాత్ న స పశ్యతి దుర్మతిః।।18.16।। |
| परन्तु ऐसे पाँच हेतुओंके होनेपर भी जो उस (कर्मोंके) विषयमें केवल आत्माको (स्वयं को ) कर्ता मानता है वह दुर्मति सत्य को नहीं देखता क्योंकि उसकी बुद्धि शुद्ध नहीं है। | ఇలా ఉన్నప్పటికీ – పరిశుద్ధము కాని అజ్ఞాన బుద్ధి కారణంగా కేవలం ఆత్మనే (ఈ పని కేవలం నేనే చేశాను ) ఏకైక కర్తగా భావించేవాడు దుర్మతి (అజ్ఞాని); అతడు సత్యాన్ని చూడలేకపోతున్నాడు. |
tatraivaṁ sati kartāram ātmānaṁ kevalaṁ tu yaḥ
When every action actually depends on five different factors, thinking “I alone did this” is a complete mistake.
paśhyaty akṛita-buddhitvān na sa paśhyati durmatiḥ।।18.16।।
A person with an untrained mind fails to see how things really work, taking personal credit for what nature and circumstance carried out together.
| यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते। हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते।।18.17।। | యస్య నాహంకృతో భావో బుద్ధిర్యస్య న లిప్యతే । హత్వాఽపి స ఇమాఁల్లోకాన్న హంతి న నిబధ్యతే।।18.17।। |
| जिस मनुष्य के अन्तःकरण में ‘मैं कर्ता हूँ’ ऐसा भाव नहीं है और जिसकी बुद्धि (फलेच्छा तथा राग-द्वेष से) लिप्त नहीं होती, वह इन सब प्राणियोंको मारकर भी वास्तव में न तो मारता है और न ही पाप से बँधता है | ఎవనికైతే ‘నేనే కర్తను’ అనే అహంకార భావము ఉండదో, ఎవని బుద్ధి (పాపపుణ్యాలచే/రాగద్వేషాలచే) లిప్తమవ్వదో, అట్టివాడు ప్రాణులను చంపినప్పటికీ చంపినవాడు కాడు, ఆ కర్మబంధంలో చిక్కుకోడు. |
yasya nāhankṛito bhāvo buddhir yasya na lipyate
One who is free from the notion of egoism (the sense of ‘I am the doer’) and whose intellect remains untainted, even if such a person slays all these beings, he neither slays nor is bound by action.
hatvā ‘pi sa imāñl lokān na hanti na nibadhyate।।18.17।।
| ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना। करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः।।18.18।। | జ్ఞానం జ్ఞేయం పరిజ్ఞాతా త్రివిధా కర్మచోదనా । కరణం కర్మ కర్తేతి త్రివిధః కర్మసంగ్రహః।।18.18।। |
| ज्ञान, ज्ञेय ((जानने योग्य विषय)) और परिज्ञाता ((जानने वाला) ) ये त्रिविध कर्म प्रेरक हैं, और करण (साधन), कर्म (क्रिया) और कर्ता ये त्रिविध कर्म संग्रह हैं।। | జ్ఞానము, జ్ఞేయము (తెలుసుకొనదగినది), పరిజ్ఞాత (తెలుసుకునేవాడు)—ఈ మూడూ కర్మకు త్రివిధ ప్రేరణలు. అలాగే కరణము (సాధనములు), కర్మ (పని), కర్త (పని చేసేవాడు)—ఈ మూడూ కర్మ యొక్క త్రివిధ ఆధారాలు (సంగ్రహము). |
jñānaṁ jñeyaṁ parijñātā tri-vidhā karma-chodanā
Knowledge, the object to be known, and the knower are the three things that trigger an action. The instrument, the action itself, and the doer are the three components that carry out an action.
karaṇaṁ karma karteti tri-vidhaḥ karma-saṅgrahaḥ
| ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः। प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि।।18.19।। | జ్ఞానం కర్మ చ కర్తా చ త్రిధైవ గుణభేదతః । ప్రోచ్యతే గుణసంఖ్యానే యథావచ్ఛృణు తాన్యపి।।18.19।। |
| गुणसंख्यान (गुणोंके सम्बन्धसे प्रत्येक पदार्थके भिन्न-भिन्न भेदोंकी गणना करनेवाले) शास्त्रमें गुणोंके भेदसे ज्ञान और कर्म तथा कर्ता तीन-तीन प्रकारसे ही कहे जाते हैं, उनको भी तुम यथार्थरूपसे सुनो। | గుణాలను విశ్లేషించే శాస్త్రం (సాంఖ్య శాస్త్రం) నందు జ్ఞానము, కర్మ మరియు కర్త—ఈ మూడూ త్రిగుణాల భేదాన్ని బట్టి మూడు రకాలుగా చెప్పబడ్డాయి. వాటిని కూడా నా నుండి వివరంగా విను. |
jñānaṁ karma cha kartā cha tridhaiva guṇa-bhedataḥ
Knowledge, action, and the doer are declared to be of three types, according to the three qualities of nature (Gunas). Hear me about them clearly as they are explained in the philosophy of Gunas.
prochyate guṇa-saṅkhyāne yathāvach chhṛiṇu tāny api।।18.19।।
| सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते। अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्।।18.20।। | సర్వ భూతేషు యేనైకం భావమవ్యయమీక్షతే । అవిభక్తం విభక్తేషు తత్ జ్ఞానం విద్ధి సాత్వికం।।18.20।। |
| जिस ज्ञान से मनुष्य, विभक्त रूप में स्थित समस्त भूतों में एक अविभक्त और अविनाशी (अव्यय) स्वरूप को देखता है, उस ज्ञान को तुम सात्त्विक जानो।। | విభిన్నమైన సమస్త ప్రాణుల యందు వేర్వేరుగా కనిపించే శరీరాలలో ఉన్న ఒక్కటే అయిన అక్షరమైన (నాశనము లేని) పరమాత్మ తత్త్వాన్ని విభజన లేకుండా చూడగలిగే జ్ఞానాన్ని ‘సాత్త్విక జ్ఞానము’ అని తెలుసుకో. |
sarva-bhūteṣhu yenaikaṁ bhāvam avyayam īkṣhate
Knowing that every single living being shares the exact same eternal soul—despite having different bodies—is pure wisdom.
avibhaktaṁ vibhakteṣhu taj jñānaṁ viddhi sāttvikam।।18.20।।
Even though every living creature has a different body, shape, or appearance, the immortal Soul/Divine Spirit inside all of them is one and the same. Seeing this unified divine connection in everyone—without dividing people into “us versus them”—is true spiritual understanding.
| पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्। वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्।।18.21।। | పృథక్త్వేన తు యత్ జ్ఞానం నానాభావాన్ పృథగ్విధాన్ । వేత్తి సర్వేషు భూతేషు తత్ జ్ఞానం విద్ధి రాజసమ్।।18.21।। |
| परन्तु जो ज्ञान अर्थात् जिस ज्ञानके द्वारा मनुष्य सम्पूर्ण प्राणियोंमें अलग-अलग अनेक भावोंको अलग-अलग रूपसे जानता है, उस ज्ञानको तुम राजस समझो। | సమస్త ప్రాణులలో వేర్వేరు రకాల జీవులను విడివిడిగా, భిన్నంగా మాత్రమే చూసే జ్ఞానాన్ని ‘రాజస జ్ఞానము’ అని తెలుసుకో. |
pṛithaktvena tu yaj jñānaṁ nānā-bhāvān pṛithag-vidhān
When you view living beings as entirely separate from one another based on outer differences, that is passionate wisdom (Rājasika knowledge). This mindset sees only diversity, body identities, and divisions rather than the one shared spirit inside everyone.
vetti sarveṣhu bhūteṣhu taj jñānaṁ viddhi rājasam।।18.21।।
| यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्। अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्।।18.22।। | యత్తు కృత్స్నవదేకస్మిన్ కార్యే సక్తమహైతుకమ్ । అతత్త్వార్థవదల్పం చ తత్తామసముదాహృతమ్।।18.22।। |
| परन्तु जो ज्ञान किसी एक कार्य (जैसे शरीर या मूर्ति) में ही सम्पूर्ण के समान आसक्त है, जो बिना तर्क के, बिना वास्तविक अर्थ के और तुच्छ है—उस ज्ञान को तामसिक कहा गया है। | ఏ జ్ఞానమైతే యుక్తి (కారణము) లేనిదో, వాస్తవ సత్యం లేనిదో, అత్యంత తుచ్ఛమైనదో మరియు ఒకే ఒక్క విషయానికే (లేదా దేహానికే) పరిమితమై దాన్నే సమస్తముగా నమ్ముతుందో—ఆ జ్ఞానాన్ని ‘తామస జ్ఞానము’ అంటారు. |
yat tu kṛitsna-vad ekasmin kārye saktam ahaitukam
When someone clings to a single, narrow concept as if it were the whole truth—without logic, real purpose, or deep spiritual understanding—that is ignorant wisdom (Tāmasika knowledge). This mindset is extremely limited, delusional, and detached from reality.
atattvārtha-vad alpaṁ cha tat tāmasam udāhṛitam।।18.22।।
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ‘मोक्षसंन्यासयोगो’ नाम अष्टादशोऽध्यायः॥”
ఓం తత్సదితి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే ‘మోక్షసన్యాస యోగో’ నామ అష్టాదశోఽధ్యాయః॥
Om Tat Sat — Thus, in the Upanishads of the glorious Bhagavad Gita, the science of the Absolute, the scripture of Yoga, in the dialogue between Sri Krishna and Arjuna, ends the Eighteenth Chapter entitled ‘Moksha Sannyasa Yoga’ (The Yoga of Liberation through Renunciation).”