| ॐ श्री परमात्मने नमः अथ द्वितीयोध्यायः सांख्य योगः | ఓం శ్రీ పరమాత్మనే నమః అథ ద్వితీయోధ్యాయః సాంఖ్య యోగః |
Om Shri Paramatmane Namaha
Thus begins Chapter Two: Sankhya Yoga (The Yoga of Knowledge)
| सञ्जय उवाच: तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्। विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ 2.1 ॥ | సంజయ ఉవాచ: తం తథా కృపయావిష్టమశ్రుపూర్ణాకులేక్షణమ్। విషీదంతమిదం వాక్యమువాచ మధుసూదనః ॥ 2.1 ॥ |
| संजय ने कहा: “इस प्रकार करुणा से व्याप्त, आंसुओं से भरी आँखों वाले और शोकाकुल हुए अर्जुन से मधुसूदन श्रीकृष्ण ने यह वचन कहा।” | సంజయుడు పలికెను: “అపారమైన కృపతో నిండిన, కన్నీటి తో విరబూసిన కళ్లతో విషాదంలో మునిగిన అర్జునుని చూస్తూ మధుసూదనుడు ఇలా పలికెను.” |
Sañjaya uvācha:
Sanjaya said:
Tam tathā kṛipayāviṣhṭam aśhru-pūrṇākulekṣhaṇam |
Viṣhīdantam idaṁ vākyam uvācha madhusūdanaḥ ॥ 2.1॥
“Seeing Arjuna overwhelmed with compassion, his eyes filled with tears and full of sorrow, Madhusudana (Lord Krishna) spoke these words.”
| श्री भगवानुवाच: कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्। अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ 2.2 ॥ | శ్రీ భగవానువాచ: కుతస్త్వా కశ్మలమిదం విషమే సముపస్థితం। అనార్యజుష్టమస్వర్గ్యమకీర్తికరమర్జున ॥ 2.2 ॥ |
| श्री भगवान ने कहा: “हे अर्जुन! इस कठिन समय में यह मोह तुम्हें कहाँ से प्राप्त हुआ? यह न तो कुलीन पुरुषों के योग्य है, न स्वर्ग प्राप्ति के योग्य है, और न ही यश प्रदान करने वाला है।” | శ్రీ భగవానుడు పలికెను: “ఓ అర్జునా! ఈ విపత్కరమైన సమయంలో నీకు ఈ దుర్బలత ఎలా కలిగింది? ఇది మహనీయులకు యోగ్యం కాదు, స్వర్గప్రాప్తికి కారణం కాదు, అపఖ్యాతిని కలిగించేదే!” |
Śhrī-bhagavān uvācha:
Shri Bhagavan said:
Kutastvā kaśhmalam idaṁ viṣhame samupasthitam |
Anārya-juṣhṭam asvargyam akīrti-karam arjuna ॥ 2.2॥
“O Arjuna! How has this delusion overtaken you at this difficult moment? It is unworthy of a noble man, does not lead to heaven, and brings disgrace!”
| क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते। क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥ 2.3 ॥ | క్లైబ్యం మా స్మ గమః పార్థ నైతత్త్వయ్యుపపద్యతే। క్షుద్రం హృదయదౌర్బల్యం త్యక్త్వోత్తిష్ఠ పరంతప ॥ 2.3 ॥ |
| हे पार्थ ! इस नपुंसकताको मत प्राप्त हो; क्योंकि तुम्हारेमें यह उचित नहीं है। हे परंतप ! हृदयकी इस तुच्छ दुर्बलताका त्याग करके युद्धके लिये खड़े हो जाओ। | ఓ పార్థా, ఈ యొక్క పౌరుషహీనత్వానికి లోనుకావటం నీకు తగదు. ఓ పరంతప! హృదయ దౌర్బల్యాన్ని వదిలి పెట్టు పైకి లే. |
Klaibyaṁ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayy upapadyate |
O Partha! Do not yield to this cowardice, for it does not befit you. O Parantapa! Give up this weakness of heart and arise!
Kṣhudraṁ hṛidaya-daurbalyaṁ tyaktvottiṣhṭha parantapa ॥ 2.3॥
| अर्जुन उवाच: कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन। इषुभिः प्रति योत्स्यामि पूजार्हावरि सूदन ॥ 2.4 ॥ | అర్జున ఉవాచ: కథం భీష్మమహం సంగ్యంలో ద్రోణం చ మధుసూదన। ఇషుభిః ప్రతియోత్స్యామి పూజార్హావరిసూదన ॥ 2.4 ॥ |
| हे मधुसूदन! मैं युद्ध के मैदान में भीष्म पितामह और आचार्य द्रोण पर बाण कैसे चला सकता हूँ? हे अरिसूदन! ये दोनों तो मेरी पूजा के योग्य हैं। | ఓ మధుసూదనా! యుద్ధభూమిలో భీష్మపితామహుని మరియు గురువు ద్రోణాచార్యుని మీద బాణాలను ఎలా సంధించగలను? ఓ అరిసూదనా! వీరు ఇరువురు నాకు పూజార్హులే. |
Arjuna uvācha:
O Madhusudana! How shall I fight with arrows against Bhishma and Dronacharya in battle? O Arisudana! They are worthy of my worship.
Kathaṁ bhīṣhmam ahaṁ saṅkhye droṇaṁ cha madhusūdana |
Iṣhubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāv ari-sūdana ॥ 2.4॥
| अर्जुन उवाच: गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके। हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ 2.5 ॥ | అర్జున ఉవాచ: గురూనహత్వా హి మహానుభావాన్ శ్రేయో భోక్తుం భైక్ష్యమపీహ లోకే। హత్వార్థకామాంస్తు గురూనిహైవ భుంజీయ భోగాన్ రుధిరప్రదిగ్ధాన్ ॥ 2.5 ॥ |
| गुरुओं को न मारकर इस संसार में भिक्षा मांगकर खाना श्रेष्ठ होगा। यदि हम सांसारिक सुख और धन के लोभ में अपने पूजनीय गुरुओं को मार देते हैं, तो हम उनके रक्त से सने भोगों का उपभोग करेंगे। | మహానుభావులైన గురువులను చంపడం శ్రేయస్కరం కాదు. వారిని సంహరించి రక్తసిక్తాలైన రాజ్యభోగాలు అనుభవించడం కంటే బిచ్చమెత్తుకోవడం మేలు. |
Guroon ahatvaa hi mahaanubhaavaan
It is better to live in this world by begging than to kill our noble teachers. By killing them for worldly pleasures and wealth, we would be enjoying blood-stained pleasures.
Shreyo bhoktum bhaikshyam apeeha loke |
Hatvaartha-kaamaamstu guroon ihaiva
Bhunjeeya bhogaan rudhira-pradigdhaan ॥ 2.5॥
| न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः। यानेव हत्वा न जिजीविषामः स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ 2.6 ॥ | న చైతద్విద్మః కతరన్నో గరీయో యద్వా జయేమ యది వా నో జయేయుః। యానేవ హత్వా న జిజీవిషామః స్తేऽవస్థితాః ప్రధానే ధార్థరాష్ట్రాః ॥ 2.6 ॥ |
| हम यह भी नहीं जानते कि हमारे लिए क्या श्रेष्ठ है—हम विजयी हों या वे। धृतराष्ट्र के पुत्रों को मारकर हम जीना भी नहीं चाहते, और वे हमारे सामने युद्धभूमि में खड़े हैं। | యుద్ధం చేయడం మంచిదో కాదో తెలియడం లేదు. మనం జయిస్తామో, వారు జయిస్తారో చెప్పలేము. ఎవరిని చంపితే మనకు జీవితం మీద విరక్తి కలుగుతుందో ఆ ధార్తరాష్ట్రాదులే ఎదురుగా ఉన్నారు. |
Na chaitad vidmah kataran no gareeyo
We do not even know what is better for us—whether we should conquer them or they should conquer us. Even after killing the sons of Dhritarashtra, we do not wish to live, yet they stand before us in battle.
Yad vaa jayema yadi vaa no jayeyuh |
Yaan eva hatvaa na jijeevishhaamas
Te ‘vasthitaah pramukhe dhaartaraashtraah ॥ 2.6॥
| कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः प्रच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः। यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ 2.7 ॥ | కార్పణ్యదోషోపహతస్వభావః ప్రచ్ఛామి త్వాం ధర్మసంమూఢచేతాః। యచ్చ్రేయః స్యాన్నిశ్చితం బ్రూహి తన్మే శిష్యస్తేఽహం శాధి మాం త్వాం ప్రపన్నమ్ ॥ 2.7 ॥ |
| मेरी स्वाभाविक वीरता कायरता में बदल गई है, और मेरा मन धर्म के बारे में भ्रमित हो गया है। मैं आपका शिष्य हूं और आपकी शरण में हूं। कृपया निश्चित रूप से बताएं कि मेरे लिए क्या श्रेयस्कर है और मुझे मार्गदर्शन दें। | నా సహజమైన ధైర్యం క్షీణించి, నా మనస్సు ధర్మం విషయంలో అయోమయంలో ఉంది. నేను నీ శిష్యుడను, నీకు శరణాగతుడను. నాకు నిజముగా ఏది శ్రేయస్కరమో దానిని ఉపదేశించుము. |
Kaarpanya-doshopahata-svabhaavah
My natural courage has been weakened by the flaw of cowardice, and my mind is confused about my duty. I am your disciple and have surrendered to you. Please instruct me clearly on what is truly beneficial for me.
Prcchaami tvaam dharma-sammoodha-chetaah |
Yacchreyah syaan nishchitam broohi tan me
Shishyas te ‘ham shaadhi maam tvaam prapannam ॥ 2.7॥
| न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमूच्छोषणमिन्द्रियाणाम्। अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ 2.8 ॥ | న హి ప్రపశ్యామి మమాపనుద్యాత్ యచ్చోకమూచ్ఛోషణమింద్రియాణామ్। అవాప్య భూమావసపత్నమృద్ధం రాజ్యం సురాణామపి చాధిపత్యమ్ ॥ 2.8 ॥ |
| मैं ऐसा कोई उपाय नहीं देखता जो मेरी इंद्रियों को क्लेश देने वाले इस शोक को दूर कर सके, चाहे मैं इस पृथ्वी पर निष्कंटक समृद्ध राज्य प्राप्त कर लूँ या फिर देवताओं के समान स्वर्ग के राज्य का स्वामी बन जाऊँ। | నా ఇంద్రియములను శుష్కింప చేస్తున్న ఈ శోకమును పోగొట్టే ఉపాయమేదీ తోచటం లేదు. నేను ఈ భూమిపై సుసంపన్నమైన, ఎదురులేని రాజ్యాన్ని గెలిచినా, లేదా దేవతల వంటి ఆధిపత్యము పొందినా, ఈ శోకమును తొలగించుకోలేను. |
Na hi prapashyaami mamaapanudyaad
I do not see any means to remove this sorrow which is drying up my senses, even if I were to attain an unrivaled and prosperous kingdom on earth, or even the sovereignty of the gods in heaven.
Yachchhokam ucchooshanam indriyaanaam |
Avapya bhoomaav asapatnam riddham
Raajyam suraanaam api chaadhipatyam ॥ 2.8॥
| सञ्जय उवाच: एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप। न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ 2.9 ॥ | సంజయ ఉవాచ: ఏవముక్త్వా హృషీకేశం గుడాకేశః పరంతప। న యోత్స్య ఇతి గోవిందముక్త్వా తూష్ణీం బభూవ హ ॥ 2.9 ॥ |
| संजय ने कहा: “इस प्रकार गुडाकेश (अर्जुन) ने हृषीकेश (श्रीकृष्ण) से कहा, ‘मैं युद्ध नहीं करूँगा’ और गोविंद से ऐसा कहकर वह चुप हो गया।” | సంజయుడు పలికెను: “గుడాకేశుడైన అర్జునుడు హృషీకేశుడైన శ్రీకృష్ణునితో ఇలా పలికెను, ‘నేను యుద్ధం చేయను’ అని గోవిందునితో చెప్పి మౌనంగా నిలిచిపోయాడు.” |
Sañjaya uvācha:
Sanjaya said: “Thus, Gudakesha (Arjuna) spoke to Hrishikesha (Krishna), saying, ‘I shall not fight,’ and having said this to Govinda, he fell silent.”
Evam uktvā hṛiṣhīkeśhaṁ guḍākeśhaḥ parantapa |
Na yotsya iti govindam uktvā tūṣhṇīṁ babhūva ha ॥ 2.9॥
| तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ 2.10 ॥ | తమువాచ హృషీకేశః ప్రహసన్నివ భారత। సేనయోరుభయోర్మధ్యే విషీదంతమిదం వచః ॥ 2.10 ॥ |
| संजय ने कहा: “हे भारत (धृतराष्ट्र)! हृषीकेश (श्रीकृष्ण) सेनाओं के बीच शोकग्रस्त अर्जुन से हल्की मुस्कान के साथ ये वचन बोले। | ఓ భారత (ధృతరాష్ట్రా)! హృషీకేశుడు (శ్రీకృష్ణుడు) సేనల మధ్య విషాదంలో ఉన్న అర్జునుని చూసి చిరునవ్వుతో ఇలా పలికెను. |
Tam uvācha hṛiṣhīkeśhaḥ prahasann iva bhārata |
Sanjaya said: “O Bharata (Dhritarashtra)! Hrishikesha (Krishna), smiling slightly, spoke these words to the grief-stricken Arjuna, who was standing between the two armies.”
Senayor ubhayor madhye viṣhīdantam idaṁ vachah ॥ 2.10॥
| श्री भगवानुवाच: अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे। गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ 2.11 ॥ | శ్రీ భగవానువాచ: అశోచ్యానన్వశోచస్త్వం ప్రజ్ఞావాదాంశ్చ భాషసే। గతాసూనగతాసూంశ్చ నానుశోచంతి పండితాః ॥ 2.11 ॥ |
| श्री भगवान ने कहा: “तुम उन बातों पर शोक कर रहे हो, जिन पर शोक करना योग्य नहीं है, और फिर भी पंडितों की तरह बोल रहे हो। ज्ञानीजन ना मरे हुए के लिए शोक करते हैं और ना ही जीवित के लिए।” | శ్రీ భగవానుడు పలికెను: “శోకించటానికి యోగ్యం కాని విషయాల పట్ల నీవు శోకిస్తున్నావు, పండితుల వలె మాట్లాడుతున్నావు. జ్ఞానులు మరణించిన వారిపట్ల లేదా జీవించి ఉన్న వారిపట్ల శోకించరు. |
Śhrī-bhagavān uvācha:
Shri Bhagavan said: “You are grieving for those who do not deserve grief, yet you speak as if you are wise.
Aśhochyān anvaśhochastvaṁ prajñā-vādāṁśh cha bhāṣhase |
Gatāsūn agatāsūnśh cha nānuśhochanti paṇḍitāḥ ॥ 2.11॥
The truly wise do not mourn for the living or the dead.”
| न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः। न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ 2.12 ॥ | న త్వేవాహం జాతు నాసం న త్వం నేమే జనాధిపాః। న చైవ న భవిష్యామః సర్వే వయమతః పరమ్॥ 2.12 ॥ |
| “न तो मैं कभी नहीं था, न तुम, न ये राजा लोग। और न ही हम भविष्य में कभी नहीं रहेंगे, हम सब सदा ही रहेंगे।” | నేను, నువ్వు ఈ రాజులు లేని సమయము ఎప్పుడూ లేదు. ఇకపై కూడా మనందరం ఎప్పటికీ ఉండబోతున్నాం. |
Na tvevāhaṁ jātu nāsaṁ na tvaṁ neme janādhipāḥ |
“Never was there a time when I did not exist, nor you, nor all these kings. Nor will there be a time in the future when we shall cease to be.”
Na chaiva na bhaviṣhyāmaḥ sarve vayam ataḥ param ॥ 2.12॥
| देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा। तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ 2.13 ॥ | దేహినోఽస్మిన్యథా దేహే కౌమారం యౌవనం జరా। తథా దేహాంతరప్రాప్తిర్ధీరస్తత్ర న ముహ్యతి ॥ 2.13 ॥ |
| जिस प्रकार इस शरीर में आत्मा की बाल्यावस्था, युवावस्था और वृद्धावस्था होती है, उसी प्रकार आत्मा को दूसरा शरीर प्राप्त होता है; धीर पुरुष इसमें मोहित नहीं होते। | జీవుడికి ఈ శరీరంలో కౌమారం, యౌవనం, వార్థక్యం వచ్చినట్లే మరణానంతరం మరో శరీరం వస్తుంది. ఇట్టి అనివార్యమైనా విషయంలో ధీరుడు మోహం చెందడు. |
Dehino ’smin yathā dehe kaumāraṁ yauvanaṁ jarā |
Just as the embodied soul experiences childhood, youth, and old age in this body, so too does it acquire another body; the wise are not deluded by this.
Tathā dehāntara-prāptir dhīras tatra na muhyati ॥ 2.13॥
| मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः। आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ 2.14 ॥ | మాత్రాస్పర్శాస్తు కౌంతేయ శీతోష్ణసుఖదుఃఖదాః। ఆగమాపాయినోఽనిత్యాస్తాంస్తితిక్షస్వ భారత ॥ 2.14 ॥ |
| हे कुन्तीपुत्र! इन्द्रियों के विषयों से होने वाले स्पर्श शीत और उष्ण के रूप में सुख-दुःख देने वाले होते हैं। वे अनित्य और क्षणभंगुर हैं; इसलिए, हे भरतवंशी! उन्हें सहन करो। | ఓ కుంతీపుత్రా! ఇంద్రియాల స్పర్శం శీత, ఉష్ణ రూపంలో సుఖ, దుఃఖాలను కలిగిస్తుంది. అవి అనిత్యమైనవి, క్షణభంగురమైనవి; కాబట్టి, ఓ భారత వంశీయా! వాటిని సహించు. |
Mātrā-sparśhās tu kaunteya śhītoṣhṇa-sukha-duḥkha-dāḥ |
“O son of Kunti! The contacts between the senses and their objects give rise to feelings of heat and cold, pleasure and pain. These experiences are fleeting and impermanent; therefore, O descendant of Bharata! endure them.”
Āgamāpāyino ’nityās tans-titikṣhasva bhārata ॥ 2.14॥
| यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ। समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ 2.15 ॥ | యం హి న వ్యథయంత్యేతే పురుషం పురుషర్షభ। సమదుఃఖసుఖం ధీరం సోఽమృతత్వాయ కల్పతే ॥ 2.15 ॥ |
| हे पुरुषों में श्रेष्ठ अर्जुन! जो मनुष्य सुख तथा दुःख में विचलित नहीं होता और इन दोनों परिस्थितियों में स्थिर रहता है, वह वास्तव में मुक्ति का पात्र है। | ఓ పురుషులలో శ్రేష్ఠుడా! సుఖం మరియు దుఃఖంలో ఎవరు చలించరో, మరియు ఈ రెండు పరిస్థితుల్లో స్థిరంగా ఉంటారు, వారు నిజంగా మోక్షానికి అర్హులు. |
Yaṁ hi na vyathayanti ete puruṣhaṁ puruṣharṣhabha |
O best among men, Arjun, the person whom these do not afflict, who is the same in pain and pleasure, and who is wise, makes himself eligible for liberation.
Sama-duḥkha-sukhaṁ dhīraṁ so ’mṛitatvāya kalpate ॥ 2.15॥
| नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ 2.16 ॥ | నాసతో విద్యతే భావో నాభావో విద్యతే సతః। ఉభయోరపి దృష్టోఽన్తస్త్వనయోస్తత్త్వదర్శిభిః ॥ 2.16 ॥ |
| असत् (अस्थायी) का कोई अस्तित्व नहीं है, और सत् (शाश्वत) का कभी अभाव नहीं होता। इन दोनों के स्वभाव को तत्त्वदर्शी मुनियों ने सत्य रूप में देखा है। | అసత్ (అస్థిరమైనది) ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండదు, మరియు సత్ (శాశ్వతమైనది) ఎప్పుడూ (లేమి) చెందదు. ఈ రెండింటి తత్వాన్ని తత్వదర్శి మునులు వారి జ్ఞానదృష్టితో యథారూపంగా గ్రహించారు. |
Nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |
The unreal never truly exists, and the real never ceases to be. The enlightened seers have realized this absolute truth about both.
Ubhayor api dṛiṣhṭo ’nta stvanayos tattva-darśhibhiḥ ॥ 2.16॥
| अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्। विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ 2.17 ॥ | అవినాశి తు తద్విద్ధి యేన సర్వమిదం తతం। వినాశమవ్యయస్యాస్య న కశ్చిత్కర్తుమర్హతి ॥ 2.17 ॥ |
| जिससे यह सम्पूर्ण जगत व्याप्त है, उस अविनाशी (आत्मा) को जानो। इस अविनाशी का विनाश करने में कोई भी समर्थ नहीं है। | ఈ సమస్త ప్రపంచాన్ని వ్యాప్తి చేసిన ఆ అవినాశి (ఆత్మ)ని తెలుసుకో. ఆ అవినాశి యొక్క వినాశం చేయడంలో ఎవ్వరూ సమర్థులు కారు. |
Avināśhi tu tad viddhi yena sarvam idaṁ tatam |
Know that which pervades the entire body to be indestructible. No one can cause the destruction of the imperishable soul…
Vināśham avyayasyāsya na kaśhchit kartum arhati ॥ 2.17॥
This verse emphasizes that the soul (Atma) is eternal and indestructible, while the body is temporary and perishable. Understanding this truth helps in transcending fear and attachment. 😊
| अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः। अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत॥ 2.18॥ | అంతవంత ఇమే దేహా నిత్యస్యోక్తాః శరీరిణః। అనాశినోఽప్రమేయస్య తస్మాద్యుధ్యస్వ భారత॥ 2.18॥ |
| इन शरीरों का अन्त निश्चित है, परन्तु इनमें निवास करने वाले आत्मा का वर्णन नित्य, अविनाशी और अप्रमेय के रूप में किया गया है; इसलिए, हे भारत! युद्ध करो। | ఈ శరీరాలకు అంతం ఉంది, కానీ వీటిలో నివసించే ఆత్మను నిత్య, అవినాశి, అప్రమేయంగా పేర్కొన్నారు; కాబట్టి, ఓ భారతా! యుద్ధం చేయు. |
Antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śharīriṇaḥ |
These bodies have an end, but the embodied soul is eternal, indestructible, and immeasurable; therefore, O Bharata, fight
Anāśhino ’prameyasya tasmād yudhyasva bhārata ॥ 2.18॥
| य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्। उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ 2.19 ॥ | య ఏనం వెత్తి హంతారం యశ్చైనం మన్యతే హతమ్। ఉభౌ తౌ న విజానీతో నాయం హంతి న హన్యతే ॥ 2.19 ॥ |
| जो यह समझता है कि आत्मा किसी को मारता है, या जो यह सोचता है कि वह मारा जाता है, वे दोनों ही अज्ञान में हैं। आत्मा न तो किसी को मारता है, न ही इसे मारा जा सकता है। | ఆత్మ ఇతరులను చంపును అని భావించేవాడు, ఆత్మ ఇతరులచే చంపబడును అని భావించేవాడు – ఇరువురు అజ్ఞానులే. నిజానికి ఆత్మ ఎవ్వరినీ చంపదు, ఎవ్వరిచే చంపబడదు. |
Ya enaṁ vetti hantāraṁ yaśh chainaṁ manyate hatam |
He who thinks the soul kills or is killed is ignorant. The soul neither kills nor can it be killed.”
Ubhau tau na vijānīto nāyaṁ hanti na hanyate ॥ 2.19॥
| न जायते म्रियते वा कदाचिन् नायं भूत्वा भविता वा न भूयः। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ 2.20 ॥ | న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిన్ నాయం భూత్వా భవితా వా న భూయః। అజో నిత్యః శాశ్వతోఽయం పురాణః న హన్యతే హన్యమానే శరీరే ॥ 2.20 ॥ |
| आत्मा न कभी जन्म लेती है और न ही कभी मरती है। यह न तो पहले कभी उत्पन्न हुई थी और न ही भविष्य में होगी। यह अजन्मा, नित्य, शाश्वत और पुरातन है। शरीर के नष्ट होने पर भी आत्मा नष्ट नहीं होती | ఆత్మకి పుట్టుక లేదు, మరణం కూడా లేదు, ఒకప్పుడు ఉండి, ఇకముందు ఎప్పుడైనా అంతమైపోదు. ఆత్మ జన్మ లేనిది, నిత్యమైనది, శాశ్వతమైనది, మరియు పురాతనమైనది. శరీరం నశించిపోయినప్పుడు కూడా అది నశించదు. |
Na jāyate mriyate vā kadāchin
The soul is neither born nor does it ever die. It has never been created, nor will it ever be in the future. It is unborn, eternal, ever-existing, and ancient. Even when the body is destroyed, the soul is not destroyed.
Nāyaṁ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ |
Ajo nityaḥ śhāśhvato ’yaṁ purāṇo
Na hanyate hanyamāne śharīre ॥ 2.20॥
| वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्। कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ 2.21 ॥ | వేదావినాశినం నిత్యం య ఏనమజమవ్యయమ్। కథం స పురుషః పార్థ కం ఘాతయతి హంతి కమ్ ॥ 2.21 ॥ |
| हे पार्थ! जो यह जानता है कि आत्मा अविनाशी, नित्य, अजन्मा और अपरिवर्तनीय है, वह पुरुष, फिर किसी को कैसे मार सकता है या मरवा सकता है? | పార్థా ! ఆత్మ నాశనరహితమనీ, చావు పుట్టుకలు లేనిదనీ, శాశ్వతమైనదనీ తెలుసుకున్నవాడు, ఎవరినైనా ఎలా చంపును? ఎవరినైనా చంపడానికి కారణం ఎలా అవ్వగలడు? |
Vedāvināśhinaṁ nityaṁ ya enam ajam avyayam |
He who knows the soul to be indestructible, eternal, unborn, and unchangeable, O Partha, how can he kill or cause anyone to be killed?
Kathaṁ sa puruṣhaḥ pārtha kaṁ ghātayati hanti kam ॥ 2.21॥
| वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णा- न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ 2.22 ॥ | వాసాంసి జీర్ణాని యథా విహాయ నవాని గృహ్ణాతి నరోఽపరాణి। తథా శరీరాణి విహాయ జీర్ణా- న్యన్యాని సంయాతి నవాని దేహీ ॥ 2.22 ॥ |
| जिस प्रकार मनुष्य पुराने वस्त्रों को त्यागकर नए वस्त्र धारण करता है, उसी प्रकार जीवात्मा पुराने और नष्टप्राय शरीर को छोड़कर नए शरीर को प्राप्त करता है | ఎలా మనిషి పాత బట్టలను వదిలి కొత్త బట్టలను ధరిస్తాడో, అదే విధంగా, ఆత్మ పాత శరీరాన్ని వదిలి కొత్త శరీరాన్ని స్వీకరిస్తుంది. |
Vāsānsi jīrṇāni yathā vihāya
Just as a person discards worn-out clothes and wears new ones, so too does the soul abandon old, decayed bodies
Navāni gṛihṇāti naro ’parāṇi |
Tathā śharīrāṇi vihāya jīrṇāny
Anyāni sanyāti navāni dehī ॥ 2.22॥
and enter into new ones
| नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः। न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ 2.23 ॥ | నైనం ఛిందంతి శస్త్రాణి నైనం దహతి పావకః। న చైనం క్లేదయంత్యాపో న శోషయతి మారుతః ॥ 2.23 ॥ |
| आत्मा को न तो शस्त्र काट सकते हैं, न ही अग्नि जला सकती है। न इसे जल गीला कर सकता है और न ही वायु इसे सुखा सकती है | ఆత్మను ఆయుధాలు ఛేదించలేవు, అగ్ని కాల్చలేదు, నీరు తడుపలేదు, గాలి ఆరపాలేదు. |
Nainaṁ chindanti śhastrāṇi nainaṁ dahati pāvakaḥ |
Weapons cannot cut the soul, nor can fire burn it. Water cannot wet it, nor can wind dry it
Na chainaṁ kledayantyāpo na śhoṣhayati mārutaḥ ॥ 2.23॥
| अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च। नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ 2.24 ॥ | అఛ్ఛేద్యోఽయమదాహ్యోఽయమక్లేద్యోఽశోష్య ఏవ చ। నిత్యః సర్వగతః స్థాణురచలోఽయం సనాతనః ॥ 2.24 ॥ |
| यह आत्मा न तो काटी जा सकती है, न जलाई जा सकती है, न इसे गीला किया जा सकता है और न ही सुखाया जा सकता है। यह नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल और सनातन है | ఈ ఆత్మను ఛేదించలేరు, దహించలేరు, తడపలేరు, ఆరబెట్టలేరు. ఇది నిత్యమైనది, సర్వవ్యాపి, స్థిరమైనది, అచలమైనది మరియు శాశ్వతమైనది. |
Achhedyo ’yam adāhyo ’yam akledyo ’śhoṣhya eva cha |
This soul can neither be cut, nor burned, nor wetted, nor dried. It is eternal, all-pervading, stable, immovable, and ancient
Nityaḥ sarva-gataḥ sthāṇur achalo ’yaṁ sanātanaḥ ॥ 2.24॥
| अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते। तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ 2.25 ॥ | అవ్యక్తోఽయమచిన్త్యోఽయమవికార్యోఽయముచ్యతే। తస్మాదేవం విదిత్వైనం నానుశోచితుమర్హసి ॥ 2.25 ॥ |
| यह आत्मा अव्यक्त, अचिन्त्य और अविकार्य कही गई है। अतः इस प्रकार जानकर तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए | ఈ ఆత్మ అవ్యక్తంతమైనది, ఊహాతీతమైనది, మార్పు లేనిది అని చెప్పబడింది. కాబట్టి, ఈ విధంగా తెలుసుకొని, నీవు విచారించడం మాను. |
Avyakto ’yam achintyo ’yam avikāryo ’yam uchyate |
This soul is said to be unmanifested, inconceivable, and immutable. Therefore, knowing it as such, you should not grieve
Tasmād evaṁ viditvainam nānuśhochitum arhasi ॥ 2.25॥
| अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्। तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ 2.26 ॥ | అథ చైనం నిత్యజాతం నిత్యం వా మన్యసే మృతమ్। తథాపి త్వం మహాబాహో నైవం శోచితుమర్హసి ॥ 2.26 ॥ |
| यदि तुम इस आत्मा को नित्य जन्म लेने वाला और नित्य मरने वाला मानते हो, तो भी हे महाबाहो! तुम्हें इस प्रकार शोक नहीं करना चाहिए | ఈ ఆత్మ నిత్యమూ పుట్టేది, నిత్యమూ చచ్చేది అని నీవు అనుకుంటే కూడా, హే మహాబాహో! నీవు ఈ విధంగా శోకించకూడదు. |
Atha chainaṁ nitya-jātaṁ nityaṁ vā manyase mṛitam |
If you consider the soul to be perpetually (continuously) born and perpetually dying, even then, O mighty-armed, you should not grieve in this manner.
Tathāpi tvaṁ mahā-bāho naivaṁ śhochitum arhasi ॥ 2.26॥
| जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च। तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ 2.27 ॥ | జాతస్య హి ధ్రువో మృత్యుర్ధ్రువం జన్మ మృతస్య చ। తస్మాదపరిహార్యేఽర్థే న త్వం శోచితుమర్హసి ॥ 2.27 ॥ |
| जो जन्म लेता है उसकी मृत्यु निश्चित है, और जो मरता है उसका पुनर्जन्म भी निश्चित है। इसलिए, अपरिहार्य के लिए तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए | జన్మించినవారికి మరణం ధ్రువం (అనివార్యం), మరణించినవారికి పునర్జన్మ కూడా ధ్రువం. కాబట్టి, అనివార్యమైన వాటి కోసం నీవు శోకించకూడదు. |
Jātasya hi dhruvo mṛityur dhruvaṁ janma mṛitasya cha |
For one who has taken birth, death is certain; and for one who has died, birth is certain. Therefore, you should not lament (express sorrow) over the inevitable (unavoidable).
Tasmād aparihārye ’rthe na tvaṁ śhochitum arhasi ॥ 2.27॥
| अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत। अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २.२८ ॥ | అవ్యక్తాదీనిభూతాని వ్యక్తమధ్యాని భారత। అవ్యక్తనిధనాన్యేవ తత్ర కా పరిదేవనా ॥ 2.28 ॥ |
| हे भरतवंशी! समस्त प्राणी जन्म से पूर्व अव्यक्त (अदृश्य) थे, जन्म के मध्य में व्यक्त (दृश्य) होते हैं, और मृत्यु के पश्चात पुनः अव्यक्त हो जाते हैं। अतः इस स्थिति में शोक करने का क्या कारण है? | హే భారత వంశీయుడా! సమస్త ప్రాణులు పుట్టుకకు ముందు అవ్యక్త (అదృశ్య)ంగా ఉంటారు, పుట్టిన తరువాత వ్యక్త (దృశ్య)ంగా ఉంటారు, మరణం తరువాత మళ్లీ అవ్యక్తంగా మారతారు. కాబట్టి, ఈ పరిస్థితిలో శోకించడానికి ఏ కారణం ఉంది? |
Avyakta-dīni bhūtāni vyakta-madhyāni bhārata |
O descendant of Bharata, all beings are unmanifest before birth, manifest in life, and unmanifest again upon death. So why grieve over this?
Avyakta-nidhanāny eva tatra kā paridevanā ॥ 2.28॥
| आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम् आश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः। आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ 2.29 ॥ | ఆశ్చర్యవత్పశ్యతి కశ్చిదేనమ్ ఆశ్చర్యవద్వదతి తథైవ చాన్యః। ఆశ్చర్యవచ్చైనమన్యః శృణోతి శ్రుత్వాప్యేనం వేద న చైవ కశ్చిత్ ॥ 2.29 ॥ |
| कोई इस आत्मा को आश्चर्य की तरह देखता है, कोई इसे आश्चर्य की तरह बताता है, और कोई अन्य इसे आश्चर्य की तरह सुनता है; फिर भी, कोई-कोई इसे सुनकर भी नहीं समझ पाता | కొంతమంది ఈ ఆత్మను ఆశ్చర్యంగా చూస్తారు, మరికొందరు దానిని ఆశ్చర్యంగా వివరిస్తారు, ఇంకొందరు దానిని ఆశ్చర్యంగా వింటారు; అయినప్పటికీ, ఈ ఆత్మను తెలుసుకున్న వాడు ఒక్కడూ లేడు. |
Āścarya-vat paśhyati kaśhchid enam
Some see the soul as amazing (astonishing) some describe it as amazing, and some hear of it as extraordinary, yet others, even after hearing about it, do not understand it at all
Āścarya-vad vadati tathaiva chānyaḥ |
Āścarya-vac chainam anyaḥ śhṛiṇoti
Śhṛutvāpy enaṁ veda na chaiva kaśhchit ॥ 2.29॥
| देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत। तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ 2.30 ॥ | దేహీ నిత్యమవధ్యోఽయం దేహే సర్వస్య భారత। తస్మాత్సర్వాణి భూతాని న త్వం శోచితుమర్హసి ॥ 2.30 ॥ |
| हे भारत! यह आत्मा सभी प्राणियों के शरीर में नित्य ही अवध्य (अविनाशी) है; इसलिए, तुम्हें समस्त प्राणियों के लिए शोक नहीं करना चाहिए | హే భారత! ఈ ఆత్మ అన్ని ప్రాణుల శరీరాల్లో నిత్యమూ అవధ్య (అవినాశి)గా ఉంటుంది; కాబట్టి, నీవు సమస్త ప్రాణుల కొరకై నీవు దుఃఖించనక్కరలేదు. |
Dehī nityam avadhyo ’yaṁ dehe sarvasya bhārata |
O Bharata! the soul residing in the bodies of all beings is eternally indestructible; therefore, you should not grieve for any beings.
Tasmāt sarvāṇi bhūtāni na tvaṁ śhochitum arhasi ॥ 2.30॥
| स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि। धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते॥ 2.31॥ | స్వధర్మమపి చావేక్ష్య న వికంపితుమర్హసి। ధర్మ్యాద్ధి యుద్ధాచ్ఛ్రేయోఽన్యత్ క్షత్రియస్య న విద్యతే॥ 2.31॥ |
| अपने स्वधर्म को देखते हुए भी तुम्हें विचलित नहीं होना चाहिए, क्योंकि धर्मयुक्त युद्ध से बढ़कर क्षत्रिय के लिए कोई कल्याणकारी कार्य नहीं है। | నీ స్వధర్మాన్ని కూడా పరిశీలించి, నీవు తడబడకూడదు, ఎందుకంటే ధర్మపరమైన యుద్ధం కంటే క్షత్రియుడికి మరే శ్రేయోమార్గం లేదు. |
Svadharmam api chāvekṣhya na vikampitum arhasi |
Considering your own duty, you should not waver. For a warrior, there is nothing more honorable than a war against evil
Dharmyād dhi yuddhāc chhreyo ’nyat kṣhatriyasya na vidyate ॥ 2.31॥
| यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्। सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥ 2.32॥ | యదృచ్చయా చోపపన్నం స్వర్గద్వారం అపావృతమ్। సుఖినః క్షత్రియాః పార్థ లభంతే యుద్ధమీదృశమ్॥ 2.32॥ |
| हे पार्थ! वे क्षत्रिय भाग्यशाली होते हैं जिन्हें बिना इच्छा किए धर्म की रक्षा हेतु युद्ध के ऐसे अवसर प्राप्त होते हैं जिसके कारण उनके लिए स्वर्ग के द्वार खुल जाते हैं | హే పార్థ! కోరుకోకుండానే లభించే, ధర్మాన్ని పరిరక్షించే మరియు స్వర్గ ద్వారాలను తెరిచే ఇలాంటి యుద్ధాన్ని పొందే క్షత్రియులు భాగ్యశాలులు. |
Yadṛichayā chopapannaṁ svarga-dvāram apāvṛitam |
O Partha, fortunate are the Kshatriyas who get such opportunities for war, which come unsought (without being asked) as open doors to heaven.
Sukhinaḥ kṣhatriyāḥ pārtha labhante yuddham īdṛiśham ॥ 2.32॥
| अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि। ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥ 2.33॥ | అథ చేత్త్వమిమం ధర్మ్య సంగ్రామం న కరిష్యసి। తతః స్వధర్మం కీర్తిం చ హిత్వా పాపమవాప్స్యసి॥ 2.33॥ |
| यदि तुम इस धर्मयुक्त युद्ध को नहीं करोगे, तो अपने स्वधर्म और कीर्ति को खोकर पाप को प्राप्त होगे | ఈ ధర్మ యుద్ధాన్ని నీవు చేయకపోతే, నీ స్వధర్మం మరియు కీర్తిని కోల్పోయి పాపాన్ని పొందుతావు. |
Atha chet tvam imaṁ dharmyaṁ saṅgrāmaṁ na kariṣhyasi |
If you do not engage in this righteous battle, abandoning your own duty and reputation, you will incur sin
Tataḥ sva-dharmaṁ kīrtiṁ cha hitvā pāpam avāpsyasi ॥ 2.33॥
| अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्। सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥ 2.34॥ | అకీర్తిం చాపి భూతాని కథయిష్యంతి తేఽవ్యయామ్। సంభావితస్య చాకీర్తిర్మరణాదతిరిచ్యతే॥ 2.34॥ |
| लोग तुम्हें कायर और भगोड़ा (पलायनकर्ता ) कहेंगे। एक सम्माननीय व्यक्ति के लिए अपयश मृत्यु से बढ़कर है | ప్రజలు నిన్ను పిరికి మరియు పారిపోయిన సైనికుడు అని అంటారు. గౌరవనీయుడైన వ్యక్తికి అపకీర్తి మరణం కంటే ఘోరమైనది. |
Akīrtiṁ chāpi bhūtāni kathayiṣhyanti te ’vyayām |
People will speak of you as a coward and a deserter (who abandons their duty). For a respectable person, infamy is worse than death
Sambhāvitasya chākīrtir maraṇād atirichyate ॥ 2.34॥
| भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः। येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥ 2.35॥ | భయాద్రణాదుపరతం మంస్యంతే త్వాం మహారథాః। యేషాం చ త్వం బహుమతో భూత్వా యాస్యసి లాఘవమ్॥ 2.35॥ |
| जिन महान योद्धाओं ने तुम्हारे नाम और यश की सराहना की है, वे सब यह सोचेंगे कि तुम भय के कारण युद्धभूमि से भाग गये और उनकी दृष्टि में तुम अपना सम्मान गंवा दोगे | భయంతో యుద్ధభూమిని వదిలి వెళ్లిపోయాడని మహారథులు అనుకుంటారు. వారి దృష్టిలో నీ గౌరవం తగ్గిపోతుంది. |
Bhayād raṇād uparataṁ maṁsyante tvāṁ mahā-rathāḥ |
The great battalion commanders will think that you have withdrawn from the battle through fear; and you will be looked down upon by them who had thought much of you and your heroism in the past
Yeṣhāṁ cha tvaṁ bahu-mato bhūtvā yāsyasi lāghavam ॥ 2.35॥
Avāchya-vādāṁśh cha bahūn vadiṣhyanti tavāhitāḥ |
Your enemies will speak many unspeakable words about you, denigrating your prowess. What could be more painful than that?
Nindantas tava sāmarthyaṁ tato duḥkhataraṁ nu kim ॥ 2.36॥
| हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्। तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥ 2.37॥ | హతో వా ప్రాప్స్యసి స్వర్గం జిత్వా వా భోక్ష్యసే మహీమ్। తస్మాదుత్తిష్ఠ కౌంతేయ యుద్ధాయ కృతనిశ్చయః॥ 2.37॥ |
| यदि तुम युद्ध में मारे जाते हो, तो स्वर्ग प्राप्त करोगे; और यदि विजय प्राप्त करते हो, तो पृथ्वी का राज्य भोगोगे। इसलिए, हे कुन्तीपुत्र, युद्ध के लिए दृढ़ निश्चय के साथ उठो | | యుద్ధంలో మరణిస్తే స్వర్గాన్ని పొందుతావు; గెలిస్తే, భూమిని అనుభవిస్తావు. కాబట్టి, ఓ కుంతీపుత్ర, యుద్ధానికి కృత నిశ్చయుడవై లెమ్ము. |
Hato vā prāpsyasi swargaṁ jitvā vā bhokṣhyase mahīm |
If you are killed, you will obtain heaven; and if you win, you will enjoy this earth. Therefore, O Kaunteya, arise and decide to engage in war.
Tasmād uttiṣhṭha kaunteya yuddhāya kṛita-niśhchayaḥ ॥ 2.37॥
Sukha-duḥkhe same kṛitvā lābhālābhau jayājayau |
Treating alike pleasure and pain, gain and loss, victory and defeat, engage in battle for the sake of battle; thus you shall not incur sin
Tato yuddhāya yujyasva naivaṁ pāpam avāpsyasi ॥ 2.38॥
Eṣhā te ’bhihitā sānkhye buddhir yoge tvimāṁ śhṛiṇu |
Thus far, I have explained to you the analytical knowledge of Sānkhya philosophy. Now listen to the knowledge of Yoga, which enables one to perform actions without attachment. O Partha, when you work with such understanding, you will free yourself from the bondage of works.
Buddhyā yukto yayā pārtha karma-bandhaṁ prahāsyasi ॥ 2.39॥
| नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते। स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्॥ 2.40॥ | నేహాభిక్రమనాశోऽస్తి ప్రత్యవాయో న విద్యతే। స్వల్పమప్యస్య ధర్మస్య త్రాయతే మహతో భయాత్॥ 2.40॥ |
| इस मार्ग में न तो प्रयास व्यर्थ जाता है और न ही प्रतिकूलता का कोई भय है। इस धर्म का थोड़ा-सा भी पालन महान भय से रक्षा करता है। | ఈ మార్గంలో చేసిన ప్రయత్నం వృథా కాదు, అపాయమూ లేదు. ఈ ధర్మాన్ని కొద్దిగా సాధన చేసినా అది మనలని పెద్ద ప్రమాదం నుండి కాపాడును. |
Nehaabhikramanāśho ’sti pratyavāyo na vidyate |
In this path, no effort is ever wasted, nor is there any fear of adverse results. Even a small practice of this dharma can protect one from great fear.
Svalpam apyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ॥ 2.40॥
| व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन | बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ 2.41॥ | వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిరేకేహ కురునందన | బహుశాఖా హ్యనంతాశ్చ బుద్ధయోऽవ్యవసాయినామ్ ॥ 2.41॥ |
| हे कुरुनंदन! इस मार्ग में स्थिर बुद्धि वाले व्यक्ति का लक्ष्य केवल एक होता है, जबकि अस्थिर बुद्धि वाले लोगों की बुद्धि असंख्य दिशाओं में फैली रहती है। | ఓ కురుకుల కుమార! ఈ మార్గంలో దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నవారికి ఏకాగ్రమైన దృష్టి ఉంటుంది, అయితే దృఢసంకల్పం లేని వారి బుద్ధి అనేక దిశల్లో చెదురుమదురు అవుతుంది. |
Vyavasāyātmikā buddhir ekeha kuru-nandana |
O son of the Kurus! In this path, those who are resolute have a single-pointed focus, whereas the intelligence of the indecisive is scattered in many directions.
Bahu-śhākhā hyanantāśh cha buddhayo ’vyavasāyinām ॥ 2.41॥
| यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः | वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ 2.42॥ | యామిమాం పుష్పితాం వాచం ప్రవదంత్యవిపశ్చితః | వేదవాదరతాః పార్ధ నాన్యదస్తీతి వాదినః ॥ 2.42॥ |
| हे पार्थ! अविवेकी लोग वेदों के पुष्पित वचनों में आसक्त रहते हैं और यह मानते हैं कि इसके परे कुछ भी नहीं है। | ఓ పార్ధ! అజ్ఞానులు వేదాలలోని పుష్పిత వచనాలలో మునిగిపోతారు మరియు దీనికి మించి మరేదీ లేదని నమ్ముతారు. |
Yām imāṁ puṣhpitāṁ vāchaṁ pravadanty avipaśhchitaḥ |
O Partha! The unwise remain attached to the flowery words of the Vedas, claiming that there is nothing beyond them.
Veda-vāda-ratāḥ pārtha nānyad astīti vādinaḥ ॥ 2.42॥
| कामात्मानः स्वर्गपराः जन्मकर्मफलप्रदाम्। क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥ 2.43॥ | కామాత్మానః స్వర్గపరాః జన్మకర్మఫలప్రదామ్। క్రియావిశేషబహులాం భోగైశ్వర్యగతిం ప్రతిః॥ 2.43॥ |
| जो केवल भोग और ऐश्वर्य की ओर आकर्षित होते हैं, वे स्वर्ग प्राप्ति को ही सर्वोच्च मानते हैं और पुनर्जन्म व कर्मफल को प्रश्रय देने वाली विशेष विधियों में उलझे रहते हैं | భోగన్ని మరియు ఐశ్వర్యాన్ని ముఖ్యంగా భావించే వారు స్వర్గప్రాప్తిని పరమగమ్యంగా చూస్తారు. వారు పునర్జన్మ మరియు కర్మఫలాన్ని ప్రసాదించే ప్రత్యేక కర్మలలో నిమగ్నమై ఉంటారు. |
Kāmātmānaḥ swarga-parā janma-karma-phala-pradām |
Those whose minds are filled with desires consider heaven as the highest goal. They engage in elaborate rituals meant to yield enjoyment and opulence (fortune), believing these actions will grant them rewards and future births.
Kriyā-viśheṣha-bahulāṁ bhogaiśhwarya-gatiṁ prati ॥ 2.43॥
| भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्। व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥ 2.44॥ | భోగైశ్వర్యప్రసక్తానాం తయాపహృతచేతసామ్। వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిః సమాధౌ న విధీయతే॥ 2.44॥ |
| जो लोग भोग और ऐश्वर्य में आसक्त रहते हैं और जिनकी बुद्धि इनसे मोहित हो जाती है, वे एकनिष्ठ योग में स्थित नहीं हो सकते। | భోగం మరియు ఐశ్వర్యంలో ఆకర్షితమై, మోహితమైనవారి చిత్తం స్థిరత కోల్పోతుంది. వారి ధ్యానయోగం స్థిరంగా ఉండదు. |
Bhogaiśhwarya-prasaktānāṁ tayāpahṛita-chetasām |
Those who are deeply attached to pleasure and material opulence, whose minds are captivated by such desires, cannot develop a resolute and steady intellect in spiritual absorption (Samadhi).
Vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ॥ 2.44॥
| त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन। निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥ 2.45॥ | త్రైగుణ్యవిషయా వేదా నిస్ట్రైగుణ్యో భవార్జున। నిర్ద్వంద్వో నిత్యసత్వస్థో నిర్యోగక్షేమ ఆత్మవాన్॥ 2.45॥ |
| वेद तीनों गुणों (सत्व, रजस, तमस) से सम्बंधित हैं। हे अर्जुन! तुम इनसे ऊपर उठो, द्वंद्वों से मुक्त रहो, सत्त्वगुण में स्थित रहो, योग-क्षेम की चिंता से परे आत्म-साक्षात्कार में स्थित रहो। | వేదాలు మూడు గుణాల (సత్త్వ, రజో, తమో) గురించి మాట్లాడతాయి. ఓ అర్జునా! నీవు వీటి పట్ల నిరాసక్తుడవై, ద్వంద్వాలకు అతీతుడవై, నిత్యం శుద్ధ సత్త్వ గుణంలో నిలిచి, యోగక్షేమాన్ని వదిలిపెట్టి ఆత్మలో స్థిరంగా నిలువుము. |
Traiguṇya-viṣhayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna |
The Vedas deal with the three modes of material nature (Sattva, Rajas, and Tamas). O Arjuna, rise above these modes, be free from all dualities, remain ever established in the mode of goodness, and transcend concerns of acquisition and preservation by being self-realized.
Nirdvandvo nitya-sattva-stho niryoga-kṣhema ātmavān ॥ 2.45॥
| यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके। तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥ 2.46॥ | యావానర్థ ఉదపానే సర్వతః సంప్లుతోదకే | తావాన్ సర్వేషు వేదేషు బ్రాహ్మణస్య విజానతః॥ 2.46॥ |
| जिस प्रकार चारों ओर से जल से भरे सरोवर में एक छोटे कुएं की उपयोगिता समाप्त हो जाती है, उसी प्रकार जो ब्रह्म ज्ञान को प्राप्त कर चुका है, उसके लिए सम्पूर्ण वेदों की उपयोगिता समाप्त हो जाती है। | నదినుంచి నీరుతెచ్చుకునేవాళ్ళు నూతికి ఎలా ప్రాముఖ్యమివ్వరో అలాగే బ్రహ్మజ్ఞానులు ప్రతిఫలాపేక్షతో కూడిన వేదకర్మలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వరు. |
Yāvān artha udapāne sarvataḥ samplutodake |
As a small well becomes redundant (no longer needed) when there is an abundance of water all around, so does the entire purpose of the Vedas become redundant for one who has realized the Supreme Truth.
Tāvān sarveṣhu vedeṣhu brāhmaṇasya vijānataḥ ॥ 2.46॥
| कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥ 2.47॥ | కర్మణ్యేవాధికారస్తే మా ఫలేషు కదాచన। మా కర్మఫలహేతుర్భూర్మా తే సంగోఽస్త్వకర్మణి॥ 2.47॥ |
| तुम्हारा अधिकार केवल कर्म करने में है, उसके फलों में कभी नहीं। इसलिए तुम कर्म के फल की चिंता मत करो, न ही कर्म न करने में आसक्त हो। | నీ హక్కు కేవలం కర్మ చేయడంలోనే ఉంది, దాని ఫలితాలపై లేదు. కాబట్టి, ఫలానికై ప్రయత్నించకు, అలాగే చర్యల నుండి విరమించకు. |
Karmaṇy-evādhikāras te mā phaleṣhu kadāchana |
Your right is only to perform your duty, never to its results. So, do not be attached to the fruits of your actions, nor be inclined towards inaction.
Mā karma-phala-hetur bhūr mā te saṅgo ’stvakarmaṇi ॥ 2.47॥
| योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय। सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥ 2.48॥ | యోగస్థః కురు కర్మాణి సంగం త్యక్త్వా ధనంజయ। సిద్ధ్యసిద్ధ్యోః సమో భూత్వా సమత్వం యోగ ఉచ్యతే॥ 2.48॥ |
| हे धनञ्जय! योग में स्थित होकर, आसक्ति को त्यागकर, सफलता और असफलता में समान भाव रखकर कर्म कर, यह समभाव ही योग कहलाता है | | ఓ ధనంజయ! యోగంలో స్థిరంగా ఉండి, అటు విజయం, ఇటు పరాజయంలో సమానత్వాన్ని పాటిస్తూ, ఆసక్తిని విడిచి కర్మ చేయు. ఈ సమానత్వాన్ని యోగం అని అంటారు. |
Yoga-sthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṁ tyaktvā dhananjaya |
O Dhananjaya! Perform your duties with steadfastness in Yoga, abandoning attachment, and remaining equal in success and failure. This equanimity is called Yoga.
Siddhy-asiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṁ yoga uchyate ॥ 2.48॥
| दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय। बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥ 2.49॥ | దూరేణ హ్యవరం కర్మ బుద్ధియోగాధ్ధనంజయ। బుద్ధౌ శరణమన్విచ్ఛ కృపణాః ఫలహేతవః॥ 2.49॥ |
| हे धनञ्जय! बुद्धियोग से रहित कर्म अत्यंत हीन है। तू बुद्धि में ही शरण ले क्योंकि फल की इच्छा रखने वाले दीन होते हैं। | ఓ ధనంజయా ! ప్రతిఫలాపేక్షతో ఆచరించే కర్మ నిష్కామకర్మకంటే హీనం, ఫలితం ఆశించి కర్మచేసేవాళ్ళు అల్పులు. అందువల్ల నీవు సమబుద్ధినే ఆశ్రయించు. |
Dūreṇa hy avaraṁ karma buddhi-yogād dhanañjaya |
O Dhananjaya! Action performed without the wisdom of Yoga is inferior. Seek refuge in wisdom, for those who desire the fruits of their actions are pitiable (sorrow).
Buddhau śharaṇam anvichchha kṛipaṇāḥ phala-hetavaḥ ॥ 2.49॥
| बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते। तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥ 2.50॥ | బుద్ధియుక్తో జహాతీహ ఉభే సుకృతదుష్కృते। తస్మాద్యోగాయ యుజ్యస్వ యోగః కర్మసు కౌశలమ్॥ 2.50॥ |
| जिसे बुद्धियोग की प्राप्ति होती है, वह पुण्य और पाप, दोनों को त्याग देता है। इसलिए योग में स्थित हो जाओ, क्योंकि योग ही कर्मों में कुशलता है। | బుద్ధి యోగం కలిగిన వాడు పుణ్యాన్ని పాపాన్ని రెండింటినీ వదిలివేస్తాడు. కాబట్టి నీవు యోగంలో స్థిరపడు, ఎందుకంటే యోగమే కర్మలలో నైపుణ్యం (నేర్పుతో పని చేసే కళ). |
Buddhi-yukto jahātīha ubhe sukṛita-duṣkṛite |
One who is established in wisdom renounces both good and bad deeds. Therefore, be steadfast (Being firmly dedicated to Yoga and wisdom without distraction). in Yoga, Yoga is the skill / art of perfect action.
Tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśhalam ॥ 2.50॥
| कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः। जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥ 2.51॥ | కర్మజం బుద్ధియుక్తాః హి ఫలం త్యక్త్వా మనీషిణః। జన్మబంధవినిర్ముక్తాః పదం గచ్చంత్యనామయమ్॥ 2.51॥ |
| बुद्धियुक्त महापुरुष कर्म से उत्पन्न होने वाले फल को त्याग कर जन्म के बंधन से मुक्त हो जाते हैं और निष्कलंक परम पद को प्राप्त करते हैं। | బుద్ధి యుక్తులు తమ కర్మ ఫలాలను వదిలివేసి జన్మ బంధనాలనుండి విముక్తి పొంది, నిరామయమైన పరమ స్థితికి చేరుకుంటారు. |
Karma-jaṁ buddhi-yuktā hi phalaṁ tyaktvā manīṣiṇaḥ |
Endowed with wisdom, the wise renounce the fruits of their actions and become free from the bondage of birth, thus attaining the supreme, blissful state.
Janma-bandha-vinirmuktāḥ padaṁ gachchhanty anāmayam ॥ 2.51॥
| यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति। तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥ 2.52॥ | యదా తే మోహకలిలం బుద్ధిర్వ్యతితరిష్యతి। తదా గంతాసి నిర్వేదం శ్రోతవ్యస్య శ్రుతస్య చ॥ 2.52॥ |
| जब तुम्हारी बुद्धि मोह रूपी दलदल को पार कर जाएगी, तब तुम सुनी और सुनने योग्य समस्त बातों के प्रति वैराग्य को प्राप्त करोगे। | మోహమనే ఊబి నుండి నీ బుద్ధి బయటపడినప్పుడే నీవు ఇప్పటి వరకు విన్న దాని గురించి, ఇక వినబోయేదాని గురించి వైరాగ్యం కలుగుతుంది. |
Yadā te moha-kalilaṁ buddhir vyatitariṣhyati |
When your intellect transcends the swamp of delusion, you will rise above all that you have heard and all that remains to be heard.
Tadā gantāsi nirvedaṁ śhrotavyasya śhrutasya cha ॥ 2.52॥
| श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला। समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ 2.53॥ | శ్రుతివిప్రతిపన్నా తే యదా స్థాస్యతి నిశ్చలా। సమాధావచలా బుద్ధిస్తదా యోగమవాప్స్యసి॥ 2.53॥ |
| जब तुम्हारी बुद्धि वेदों की विविध वाणियों से विचलित न होकर अचल और एकाग्र हो जाएगी, तब तुम परम योग को प्राप्त करोगे। | నీ బుద్ధి శ్రుతులలోని భిన్నమైన ఉపదేశాల ద్వారా భ్రమించకుండా స్థిరంగా నిలిచినప్పుడు, నీవు యోగాన్ని పొందుతావు. |
Śhruti-vipratipannā te yadā sthāsyati niśhchalā |
When your intellect, bewildered by the conflicting teachings of the scriptures, becomes steady and firmly fixed in divine contemplation, then you shall attain Yoga.
Samādhāv achalā buddhis tadā yogam avāpsyasi ॥ 2.53॥
| अर्जुन उवाच स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव | स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ 2.54॥ | అర్జున ఉవాచ స్థితప్రజ్ఞస్య కా భాషా సమాధిస్థస్య కేశవ | స్థితధీః కిం ప్రభాషేత కిమాసీత వ్రజేత కిమ్ ॥ 2.54॥ |
| अर्जुन ने पूछा: हे केशव! स्थितप्रज्ञ पुरुष (स्थिर बुद्धि वाले) की क्या पहचान होती है? समाधिस्थ व्यक्ति कैसे बोलता है, कैसे बैठता है और कैसे चलता है? | అర్జునుడు ప్రశ్నించాడు: హే కేశవ! స్థితప్రజ్ఞుడి లక్షణాలు ఏమిటి? సమాధిస్థుడు ఎలా మాట్లాడతాడు, ఎలా కూర్చుంటాడు మరియు ఎలా నడుస్తాడు? |
Arjuna uvācha:
Arjuna asked: O Keshava! What are the characteristics of a person whose wisdom is steady? How does such a person speak, sit, and walk?
Sthita-prajñasya kā bhāṣhā samādhi-sthasya keśava |
Sthita-dhīḥ kiṁ prabhāṣheta kim āsīta vrajeta kim ॥ 2.54॥
| श्रीभगवानुवाच प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् | आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ 2.55॥ | శ్రీ భగవానువాచ ప్రజహాతి యదా కామాన్ సర్వాన్ పార్థ మనోగతాన్ | ఆత్మన్యేవాత్మనా తుష్టః స్థితప్రజ్ఞస్తదోచ్యతే ॥ 2.55॥ |
| श्री भगवान ने कहा: हे पार्थ! जब कोई व्यक्ति मन में उत्पन्न होने वाली समस्त इच्छाओं को त्याग देता है और आत्मा में ही पूर्ण संतोष प्राप्त कर लेता है, तब उसे स्थितप्रज्ञ कहा जाता है। | శ్రీకృష్ణుడు చెప్పెను: ఓ పార్థ! ఎవడు తన మనస్సులో కలిగే అన్ని కోరికలను పూర్తిగా విడిచిపెడతాడో, మరియు స్వయంగా తన ఆత్మలోనే తృప్తి పొందుతాడో, అతడిని స్థితప్రజ్ఞుడు అని అంటారు. |
Śhrī-bhagavān uvācha:
Lord Krishna said: O Partha! When a person completely renounces all desires arising in the mind and finds satisfaction within the self alone, he is called a person of steady wisdom.
Prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha mano-gatān |
Ātmani eva ātmanā tuṣhṭaḥ sthita-prajñas tadochyate ॥ 2.55॥
| दुःखेष्वनुद्विग्नमना: सुखेषु विगतस्पृह: | वीतरागभयक्रोध: स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ 2.56॥ | దుఃఖేష్వనుద్విగ్నమనాః సుఖేషు విగతస్పృహః | వీతరాగభయక్రోధః స్థితధీర్మునిరుచ్యతే ॥ 2.56॥ |
| जो व्यक्ति दुःख में व्याकुल नहीं होता, सुख में आसक्त नहीं होता, जिसने राग, भय और क्रोध को जीत लिया है, उसे स्थिर बुद्धि वाला मुनि कहा जाता है। | ఎవరైతే దుఃఖాలలో కలత చెందకుండా, సుఖాలలో ఆసక్తిని వదిలి, రాగం, భయం, కోపాన్ని జయిస్తాడో, అతడిని స్థితధీ మునిగా పిలుస్తారు. |
Duḥkheṣhv anudvigna-manāḥ sukheṣhu vigata-spṛihaḥ |
He whose mind remains undisturbed amid sorrows, who does not crave pleasures, and who is free from attachment, fear, and anger is called a sage of steady wisdom.
Vīta-rāga-bhaya-krodhaḥ sthita-dhīr munir uchyate ॥ 2.56॥
| यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् | नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ 2.57॥ | యః సర్వత్రానభిస్నేహస్తత్తత్ప్రాప్య శుభాశుభమ్ | నాభినందతి న ద్వేష్టి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ 2.57॥ |
| जो व्यक्ति सभी वस्तुओं और परिस्थितियों में आसक्ति रहित रहता है, जो शुभ या अशुभ मिलने पर न हर्षित होता है और न द्वेष करता है, उसकी बुद्धि स्थिर मानी जाती है। | ఎవరైతే అన్ని విషయాలపట్ల అనురాగంలేకుండా ఉంటాడో, శుభము-అశుభము ప్రాప్తించినప్పుడు ఆనందించకుండా, ద్వేషించకుండా ఉంటాడో, అతని జ్ఞానం స్థిరంగా ఉంటుందని చెబుతారు. |
Yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śubhāśubham |
One who stays detached in all situations, neither feeling happy when getting good nor upset when facing bad, is said to have steady wisdom.
Nābhinandati na dveṣhṭi tasya prajñā pratiṣhṭhitā ॥ 2.57॥
| यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः | इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ 2.58॥ | యదా సంహరతే చాయం కూర్మోఽంగానీవ సర్వశః | ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యస్తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ 2.58॥ |
| जिस प्रकार कछुआ अपने अंगों को चारों ओर से समेट लेता है, उसी प्रकार जो व्यक्ति अपनी इंद्रियों को इंद्रिय-विषयों से हटा लेता है, उसकी बुद्धि स्थिर मानी जाती है। | ఎలాగైతే తాబేలు తన అవయవాలను పూర్తిగా లోపలకి తీసుకుంటుందో, అలాగే ఎవరైతే తన ఇంద్రియాలను ఇంద్రియార్థాల నుండి నియంత్రిస్తాడో, అతని జ్ఞానం స్థిరంగా నిలుస్తుందని చెప్పబడింది. |
Yadā saṁharate chāyaṁ kūrmo ’ṅgānīva sarvaśhaḥ |
Just as a tortoise withdraws its limbs from all sides, so too, he who withdraws his senses from sense objects is established in steady wisdom.
Indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣhṭhitā ॥ 2.58॥
| विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः | रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ 2.59॥ | విషయా వినివర్తంతే నిరాహారస్య దేహినః | రసవర్జం రసోఽప్యస్య పరం దృష్ట్వా నివర్తతే ॥ 2.59॥ |
| इंद्रियों के विषय बिना भोग के भी संयमी पुरुष से दूर हो जाते हैं, किंतु रस बना रहता है। परंतु जब वह परम तत्व का अनुभव कर लेता है, तब वह भी समाप्त हो जाता है। | సాధకులు తమ ఇంద్రియములను వాటి భోగ విషయముల నుండి నియంత్రించినా కూడా, ఇంద్రియ విషయములపై రుచి ఉండిపోతుంది. కానీ, భగవత్ ప్రాప్తి నొందిన వారికి ఆ రుచి కూడా సమాప్తమైపోతుంది. |
Viṣhayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |
Objects of the senses withdraw from one who abstains from them, but the longing remains. However, even this longing ceases when one realizes the Supreme.
Rasa-varjaṁ raso ’py asya paraṁ dṛiṣhṭvā nivartate ॥ 2.59॥
| यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः | इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ 2.60॥ | యతతో హ్యపి కౌంతేయ పురుషస్య విపశ్చితః | ఇంద్రియాణి ప్రమాథీని హరంతి ప్రసభం మనః ॥ 2.60॥ |
| हे कौन्तेय! यद्यपि कोई ज्ञानी पुरुष इन्द्रियों को वश में करने का प्रयास करता है, फिर भी वे चंचल इन्द्रियाँ उसके मन को बलपूर्वक खींच ले जाती हैं। | ఓ కౌంతేయ! వివేకం కలిగిన వ్యక్తి ఎంత కృషి చేసినా, అతని చంచలమైన ఇంద్రియాలు బలవంతంగా అతని మనస్సుని కూడా లాక్కోనిపోగలవు. |
Yatato hy api kaunteya puruṣhasya vipaśhchitaḥ |
O Kaunteya! Even a wise person who strives to control the senses can be forcibly carried away by their turbulent nature.
Indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṁ manaḥ ॥ 2.60॥
| तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः | वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ 2.61॥ | తాని సర్వాణి సంయమ్య యుక్త ఆసీత మత్పరః | వశే హి యస్యేంద్రియాణి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ 2.61॥ |
| जो व्यक्ति अपनी सभी इन्द्रियों को वश में रखकर मेरे परायण होकर स्थित रहता है, उसकी बुद्धि स्थिर हो जाती है। | అన్ని ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, నా ధ్యానంలో స్థిరంగా ఉండే వానికి స్థిరమైన జ్ఞానం లభిస్తుంది. |
Tāni sarvāṇi saṁyamya yukta āsīta mat-paraḥ |
He who restrains all his senses and remains devoted to Me with a focused mind attains steady wisdom.
Vaśhe hi yasye ‘ndriyāṇi tasya prajñā pratiṣhṭhitā ॥ 2.61॥
| ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते | सङ्गात् संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ 2.62॥ | ధ్యాయతో విషయాన్ పుంసః సంగస్తేషూపజాయతే | సంగాత్ సంజాయతే కామః కామాత్ క్రోధోఽభిజాయతే ॥ 2.62॥ |
| विषयों का चिंतन करने से मनुष्य की उनमें आसक्ति उत्पन्न होती है, आसक्ति से कामना उत्पन्न होती है और कामना से क्रोध उत्पन्न होता है। | విషయాలను ధ్యానం చేయడం వల్ల మనిషిలో వాటిపట్ల ఆసక్తి పెరుగుతుంది, ఆసక్తి నుంచి కోరిక జన్మిస్తుంది, కోరిక నెరవేరకపోతే కోపం ఉద్భవిస్తుంది. |
Dhyāyato viṣhayān puṁsaḥ saṅgas teṣhūpajāyate |
While contemplating on sense objects, a person develops attachment to them. From attachment arises desire, and from desire arises anger.
Saṅgāt sañjāyate kāmaḥ kāmāt krodho ‘bhijāyate ॥ 2.62॥
| क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः | स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ 2.63॥ | క్రోధాద్భవతి సంమోహః సంమోహాత్ స్మృతివిభ్రమః | స్మృతిభ్రంశాద్ బుద్ధినాశో బుద్ధినాశాత్ ప్రణశ్యతి ॥ 2.63॥ |
| क्रोध से भ्रम उत्पन्न होता है, भ्रम से स्मृति का नाश होता है, स्मृति के नष्ट होने से बुद्धि का नाश हो जाता है, और बुद्धि के नाश से मनुष्य पूरी तरह से विनष्ट हो जाता है। | కోపం వల్ల మోహం ఉద్భవిస్తుంది, మోహం వల్ల స్మృతి నశిస్తుంది, స్మృతి నశిస్తే బుద్ధి నశిస్తుంది, బుద్ధి నశించినప్పుడు మనిషి నాశనమవుతాడు. |
Krodhād bhavati sammohaḥ sammohāt smṛiti-vibhramaḥ |
From anger arises delusion; from delusion, loss of memory; from loss of memory, destruction of intelligence; and when intelligence is destroyed, one perishes.
Smṛiti-bhraṁśhād buddhi-nāśo buddhi-nāśāt praṇaśhyati ॥ 2.63॥
| रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् | आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ 2.64॥ | రాగద్వేషవియుక్తైస్తు విషయానింద్రియైశ్చరన్ | ఆత్మవశ్యైర్విధేయాత్మా ప్రసాదమధిగచ్ఛతి ॥ 2.64॥ |
| जो व्यक्ति राग (आसक्ति) और द्वेष (घृणा) से मुक्त होकर अपनी इंद्रियों को विषयों में संयमित रखता है और आत्मनियंत्रित होता है, वह परम शांति को प्राप्त करता है। | ఆసక్తి మరియు ద్వేషాన్ని వదిలిపెట్టి, తన ఇంద్రియాలను నియంత్రణలో ఉంచుకునే ఆత్మవశుడైనవాడు, పరమశాంతిని పొందగలడు. |
Rāga-dveṣha-vimuktais tu viṣhayān indriyaiśh charan |
A person who is free from attachment and aversion (strong dislike), who moves among sense objects with controlled senses and a disciplined self, attains divine peace.
Ātma-vaśyair vidheyātmā prasādam adhigachchhati ॥ 2.64॥
| प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते | प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ 2.65॥ | ప్రసాదే సర్వదుఃఖానాం హానిరస్యోపజాయతే | ప్రసన్నచేతసో హ్యాశు బుద్ధిః పరివతిష్ఠతే ॥ 2.65॥ |
| शांति मिलने पर सभी दुख समाप्त हो जाते हैं। प्रसन्नचित्त व्यक्ति की बुद्धि शीघ्र ही स्थिर हो जाती है। | ప్రసన్నత సాధించినప్పుడు, అతని అన్ని దుఃఖాలు నశిస్తాయి. ప్రశాంతమైన మనస్సుతో ఉన్న వ్యక్తి యొక్క బుద్ధి త్వరగా స్థిరపడుతుంది.” |
Prasāde sarva-duḥkhānāṁ hānir asyopajāyate |
When one attains inner peace, all sorrows come to an end. A person with a tranquil mind soon achieves steady wisdom.
Prasanna-chetaso hy āśu buddhiḥ paryavatiṣhṭhate ॥ 2.65॥
| नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना | न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ 2.66॥ | నాస్తి బుద్ధిరయోగస్య న చాయోగస్య భావనా | న చాభావయతః శాంతిరశాంతస్య కుతః సుఖమ్ ॥ 2.66॥ |
| जिसके पास योग (आत्मसंयम) नहीं है, उसकी बुद्धि स्थिर नहीं होती, न ही वह ध्यान में स्थिर रहता है। ध्यान में स्थिर न होने वाले को शांति नहीं मिलती, और जिसे शांति नहीं, उसे सुख कैसे मिलेगा? | యోగం లేనివానికి స్థిరమైన బుద్ధి ఉండదు, నిశ్చలమైన ధ్యానం కూడా ఉండదు. ధ్యానం లేనివానికి శాంతి ఉండదు, శాంతి లేనివానికి సుఖం ఎలా లభిస్తుంది? |
Nāsti buddhir ayuktasya na chāyuktasya bhāvanā |
One who lacks self-discipline has no steady wisdom or focus in meditation. Without meditation there is no peace, and without peace, how can there be happiness?
Na chābhāvayataḥ śhāntir aśhāntasya kutaḥ sukham ॥ 2.66॥
| इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते | तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ 2.67॥ | ఇంద్రియాణాం హి చరతాం యన్మనోఽనువిధీయతే | తదస్య హరతి ప్రజ్ఞాం వాయుర్నావమివాంభసి ॥ 2.67॥ |
| जिसका मन चंचल इन्द्रियों के पीछे भागता है, उसकी बुद्धि को वे इन्द्रियाँ वैसे ही छीन लेती हैं, जैसे जल में नाव को तेज़ हवा बहा ले जाती है। | ఎలాగైతే బలమైన వీచేగాలి, నీటిలో నావను దాని దిశ నుండి పక్కకు నెట్టివేస్తుందో, ఏ ఒక్క ఇంద్రియము పైన గాని మనస్సు కేంద్రీకృతమయినచో అది బుద్ధిని హరించి వేస్తుంది. |
Indriyāṇāṁ hi charatāṁ yan mano ‘nuvidhīyate |
When the mind follows the wandering senses, they carry away one’s wisdom just as the wind sweeps away a boat on the water.
Tad asya harati prajñāṁ vāyur nāvam ivāmbhasi ॥ 2.67॥
| तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः | इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ 2.68॥ | తస్మాద్యస్య మహాబాహో నిగృహీతాని సర్వశః | ఇంద్రియాణీంద్రియార్ధేభ్యః తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా ॥ 2.68॥ |
| इसलिए, हे महाबाहु! जिसने अपनी इन्द्रियों को सम्पूर्ण रूप से इन्द्रियों के विषयों से हटा लिया है, उसी की बुद्धि स्थिर होती है। | అందువల్ల, ఓ మహాబాహో! ఎవరు తమ ఇంద్రియాలను పూర్తిగా నియంత్రించి, వాటి విషయాలలో లోనుకాకుండా ఉంటారో, వారి జ్ఞానం స్థిరంగా నిలుస్తుంది. |
Tasmād yasya mahā-bāho nigṛihītāni sarvaśhaḥ |
Therefore, O mighty-armed Arjuna, one whose senses are completely withdrawn from their objects has a firmly established intellect.
Indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣhṭhitā ॥ 2.68॥
| या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी | यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ 2.69॥ | యా నిశా సర్వభూతానాం తస్యాం జాగర్తి సంయమీ | యస్యాం జాగ్రతి భూతాని సా నిశా పశ్యతో మునేః ॥ 2.69॥ |
| जो सभी प्राणियों के लिए रात्रि के समान है, उसमें आत्मसंयमी व्यक्ति जागरूक रहता है; और जिस चीज़ में सभी प्राणी जागरूक रहते हैं, वह सत्यदर्शी मुनि के लिए रात्रि के समान होती है। | అన్నీ ప్రాణులూ దేన్నయితే పగలు అనుకుంటాయో అది పండితునికి అజ్ఞానపు రాత్రి, మరియు అన్నీ ప్రాణులకూ ఏది రాత్రియో అది జ్ఞానులకు పగలు. |
Yā niśā sarva-bhūtānāṁ tasyāṁ jāgarti saṁyamī |
That which is night to all beings, the self-controlled person remains awake to it; and that which beings are awake to, is night for the sage who perceives the truth.
Yasyāṁ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ॥ 2.69॥
| आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् | तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ 2.70॥ | ఆపూర్యమాణమచలప్రతిష్ఠం సముద్రమాపః ప్రవిశంతి యద్వత్ | తద్వత్కామా యం ప్రవిశంతి సర్వే స శాంతిమాప్నోతి న కామకామీ ॥ 2.70॥ |
| जिस प्रकार अनेक नदियाँ लगातार समुद्र में मिलती रहती हैं, फिर भी वह स्थिर और अडिग रहता है, उसी प्रकार जो व्यक्ति इच्छाओं के प्रवाह से विचलित नहीं होता, वही सच्ची शांति प्राप्त करता है; किंतु जो इच्छाओं के वश में रहता है, उसे शांति नहीं मिलती | నదులు నిరంతరం సముద్రంలో కలుస్తూనే ఉన్నా, సముద్రం స్థిరంగా మార్పులేకుండా ఉంటుందో, అలాగే, ఎవరు కోరికల ప్రవాహం వల్ల అస్థిరమవకుండా ఉంటారో, వారే నిజమైన శాంతిని పొందగలరు; కానీ కోరికల వశంలో ఉన్నవారు వారు శాంతిని పొందలేరు. |
Āpūryamāṇam achala-pratiṣhṭhaṁ
Just as the ocean remains steady and unchanged even as rivers continuously merge into it, so too, one who remains undisturbed despite the flow of desires attains peace; but not the one who is driven by desires.
Samudram āpaḥ praviśanti yadvat |
Tadvat kāmā yaṁ praviśanti sarve
Sa śhāntim āpnoti na kāma-kāmī ॥ 2.70॥
| विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः | निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ 2.71॥ | విహాయ కామాన్యః సర్వాన్ పుమాంశ్చరతి నిఃస్పృహః | నిర్మమో నిరహంకారః స శాంతిమధిగచ్చతి ॥ 2.71॥ |
| जो सभी इच्छाओं को त्यागकर, आसक्ति रहित, अहंकार से मुक्त होकर विचरण करता है, वही परम शांति को प्राप्त करता है। | అన్ని కామాలను పూర్తిగా విడిచిపెట్టి, ఏ ఆశలు లేకుండా, ‘నిర్మమః’ (స్వార్థభావం) లేకుండా, ‘నిరహంకారః'(అహంకారం) లేకుండా జీవించే వ్యక్తి నిజమైన శాంతిని పొందుతాడు. |
Vihāya kāmān yaḥ sarvān pumāṁś charati niḥspṛihaḥ |
The one who, having abandoned all desires, moves through life without attachment, ego, or a sense of ownership, attains supreme peace
Nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śhāntim adhigachchhati ॥ 2.71॥
| एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति। स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ 2.72॥ | ఏషా బ్రాహ్మీ స్థితిః పార్థ నైనాం ప్రాప్య విముహ్యతిః। స్థిత్వాస్యామంతకాలేऽపి బ్రహ్మనిర్వాణమృచ్ఛతి ॥ 2.72॥ |
| हे पार्थ! यही ब्राह्मी स्थिति है, जिसे प्राप्त कर लेने के बाद मनुष्य मोह से मुक्त हो जाता है। इस अवस्था में स्थित होकर, अंत समय में भी, वह ब्रह्मनिर्वाण (मोक्ष) को प्राप्त करता है | ఓ పార్థ! ఇదే బ్రాహ్మీ స్థితి. దీనిని పొందినవాడు ఎప్పుడూ భ్రమకు లోను కాడు. ఈ స్థితిలో స్థిరంగా ఉండి, జీవితాంతంలో కూడా బ్రహ్మనిర్వాణాన్ని పొందగలడు. |
Eṣhā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṁ prāpya vimuhyati |
O Partha! This is the state of Brahmi (divine consciousness). Having attained this, one is never deluded. Being established in this state, even at the time of death, one attains Brahmanirvana (liberation).
Sthitvāsyām anta-kāle ‘pi brahma-nirvāṇam ṛichchhati ॥ 2.72॥
॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥
॥ ఇతి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే సాంఖ్యయోగో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః ॥
“Thus ends the second chapter, entitled Sankhya Yoga, from the Upanishads of the Srimad Bhagavad Gita, which is the science of Brahmavidya (the knowledge of the Supreme), and the scripture of Yoga, through the dialogue between Sri Krishna and Arjuna.”